Sözleşmeden doğan alacaklarda zamanaşımı tartışması, çoğu zaman sürenin uzunluğundan değil sözleşmenin nitelendirilmesinden kaynaklanır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu farklı ilişki türleri için farklı süreler öngörür; aynı belge kimi zaman satış, kimi zaman eser, kimi zaman hizmet sözleşmesi olarak yorumlanabilir. Nitelendirme değişince süre de değişir ve dosyanın esası hiç tartışılmadan sonuç doğar.
Önce Nitelendirme, Sonra Süre
Sözleşmenin başlığı bağlayıcı değildir; tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır. Bu nedenle zamanaşımı savunmasına hazırlanırken önce edimin niteliği belirlenmelidir: bir sonuç mu taahhüt edilmiştir, yoksa özenli bir çalışma mı? Bedel dönemsel mi ödenmektedir, tek seferlik midir? Karşı taraf tüketici konumunda ise 6502 sayılı Kanun'un özel hükümleri devreye girer ve genel süreler yerini bunlara bırakabilir.
Sürenin Başlangıcı: Muacceliyet Anı
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan işlemeye başlar. Uygulamada tartışma, taksitli ödemelerde her taksitin ayrı ayrı mı yoksa tümünün birlikte mi muaccel olduğu noktasında yoğunlaşır. Sözleşmede muacceliyet kaydı varsa metnin lafzı, yoksa ifa planının fiilî işleyişi belirleyici olur. Faturaların düzenlenme tarihleri ile teslim tutanakları bu noktada birbirini doğrulamalıdır.
Kesilme ve Durma Sebeplerini Belgelemek
- Borçlunun borcu ikrar eden yazışmaları veya kısmi ödemeleri
- Alacaklının icra takibi başlatması veya dava açması
- Tarafların birbirini teyit eden mutabakat mektupları
- Kefil veya rehin ilişkisinden doğan ayrı kayıtlar
Kesilmeyi sağlayan her işlem sürenin yeniden işlemeye başlamasına yol açar; bu nedenle yazışmaların tarih sırasıyla dizilmesi, savunmanın omurgasını oluşturur.
Def'iyi Zamanında İleri Sürmek
Zamanaşımı hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz; bir def'i olarak ileri sürülmesi gerekir. 6100 sayılı Kanun'un öngördüğü dilekçeler teatisi düzeni içinde bu savunmanın süresi içinde ve açıkça yapılması şarttır. Sonradan ileri sürülmesi hâlinde karşı tarafın açık muvafakati aranır; bu da pratikte nadiren verilir. Cevap dilekçesi verilmeden geçirilen sürenin, güçlü bir savunmayı tümüyle etkisiz bırakması bu alandaki en somut risktir.
Yorum İçin Kullanılabilecek Malzeme
Sözleşme öncesi görüşme kayıtları, teklif metinleri, tarafların önceki benzer işlemlerdeki uygulaması ve ifa sırasındaki davranışları yorum için başvurulabilecek kaynaklardır. Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir; sözleşmenin metni ve ilişkinin türü sonucu değiştirebileceğinden, süre savunması kurulmadan önce hukuki inceleme yapılması yerinde olur.