Sözleşmenin ihlal edildiği hâllerde alacaklının elindeki haklar, çoğu zaman doğrudan doğruya değil, usulüne uygun bir ihbarla kullanılabilir hâle gelir. İhbarın yapılmaması veya yanlış zamanda yapılması, esasen haklı olan tarafı dava aşamasında zayıf konuma düşürür. TBK ve HMK ekseninde bu rehber, ihbar ve süre verme adımlarının nasıl planlanacağını ele alır; ilişkinin tüketici işlemi olduğu hâllerde TKHK bakımından ek değerlendirme gerekir.
İhtar Olmadan Doğan ve Doğmayan Haklar
Borçlunun temerrüde düşmesi kural olarak borcun muaccel olması ve alacaklının ihtarda bulunmasıyla gerçekleşir. Bununla birlikte, ifa gününün sözleşmede kesin biçimde belirlendiği hâllerde ayrıca ihtara gerek kalmaz. Bu ayrım gözden kaçırıldığında, ihtar çekmeden başlatılan bir süreç geçersiz sayılabileceği gibi, gereksiz ihtar da hak kaybı doğurmaz ancak zaman kaybettirir. İlk yapılacak iş, sözleşmedeki vade hükmünü ve varsa bildirim şeklini belirleyen maddeyi okumaktır.
Süre Verme ve Seçimlik Hakların Kullanımı
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde temerrüde düşen borçluya uygun bir süre verilmesi, alacaklının seçimlik haklarını kullanabilmesinin ön koşuludur. Bu aşamada alacaklı, ifayı ve gecikme zararını istemek, ifadan vazgeçerek borcun ifa edilmemesinden doğan zararını istemek veya sözleşmeden dönerek verdiğini geri istemek yolları arasında tercih yapar. Tercihin ihbar metninde açıkça belirtilmesi, sonraki aşamada iddia değiştirme tartışmasını önler.
Ayıplı İfada Gözden Geçirme ve Bildirim
Teslim edilen edimin ayıplı olduğu hâllerde, makul sürede gözden geçirme ve tespit edilen ayıbı bildirme yükümlülüğü doğar. Açık ayıpların bildirilmemesi ediminin kabul edilmiş sayılması sonucunu doğurabilir; gizli ayıplarda ise bildirim yükümlülüğü ayıbın ortaya çıktığı ana bağlanır. Bu nedenle teslim tarihi, muayene tarihi ve bildirim tarihi ayrı ayrı kayıt altına alınmalıdır.
İhbarın İspatı
- Noter aracılığıyla gönderilen ihtarname ve tebliğ şerhi
- Kayıtlı elektronik posta yoluyla yapılan bildirim çıktıları
- İadeli taahhütlü gönderi ve teslim belgesi
- Sözleşmede kararlaştırılan bildirim adresine uygunluk
- Karşı tarafın yanıt yazışmalarının bütün hâlinde saklanması
Zaman Planı
- Muacceliyet tarihi belirlenir ve takvime işlenir.
- İhtar metni, verilen süre ve tercih edilen hak açıkça yazılarak gönderilir.
- Sürenin bitiminde durum tutanakla veya yazışmayla kayda geçirilir.
- Dava veya takip yolu, seçilen hakla uyumlu biçimde başlatılır.
Buradaki değerlendirmeler genel çerçeve sunar; sözleşmenin türü ve tarafların ticari niteliği sonucu değiştirebilir. İhtar gönderilmeden önce metnin hukuki denetimden geçirilmesi, sonraki aşamaların tamamını güvence altına alır.