Bir sözleşmenin ihlal edildiğini düşünmek ile bunu hukuken ileri sürebilmek farklı şeylerdir. Aradaki köprüyü iki unsur kurar: sözleşmenin nasıl yorumlanacağı ve talebin hangi süre içinde ileri sürüldüğü. Türk Borçlar Kanunu, sözleşmelerin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesini esas alır; bu nedenle uyuşmazlıkta ilk iş, metnin lafzı ile tarafların fiilî uygulamasını yan yana koymaktır.
Yorumun Sırası: Lafız, Amaç, Fiilî Uygulama
Uygulamada en verimli yöntem, tartışmalı hükmü üç katmanda okumaktır. Birinci katman metnin kendisidir: tanımlar bölümü, hükmün başlığı ve sözleşmenin bütünü içindeki yeri. İkinci katman sözleşmenin amacıdır; taraflar bu ilişkiyi hangi ekonomik sonuç için kurmuştur. Üçüncü katman ise fiilî uygulamadır: aylarca yapılan teslimatlar, kabul edilen faturalar, itirazsız ödenen bedeller çoğu zaman metinden daha güçlü bir yorum aracıdır. Yazışmalarda geçen tek bir cümle, tarafın kendi lehine savunduğu yorumu çürütebilir.
Zamanaşımı ile Hak Düşürücü Süreyi Ayırmak
Sözleşme uyuşmazlıklarında en pahalı hata, iki farklı süre türünün birbirine karıştırılmasıdır. Zamanaşımı bir def'idir; karşı taraf ileri sürmedikçe hâkim kendiliğinden dikkate almaz ve kesilmesi, durması mümkündür. Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini sona erdirir, hâkim tarafından resen gözetilir ve kural olarak kesilmez. Sözleşmede kararlaştırılan ihbar veya itiraz süreleri de çoğu zaman bu ikinci gruba yaklaşır. Bu nedenle dosya açılır açılmaz, her talep kalemi için sürenin türü ve başlangıç anı ayrı ayrı yazılmalıdır.
İhlal Anını Belgeye Bağlamak
Yorum tartışması kazanılsa bile, ihlalin hangi tarihte gerçekleştiği ispat edilemezse sonuç değişmez. Pratikte şu kayıtlar belirleyici olur:
- Temerrüt ihtarının içeriği, gönderim ve tebliğ tarihi
- Teslim, kabul veya red iradesini gösteren tutanaklar
- Ödeme kalemlerinin hangi borca mahsup edildiğine dair açıklamalar
- Değişiklik iradesini gösteren ek protokoller ve elektronik yazışmalar
Talebi Doğru Kurgulamak
Aynı ihlalden birden çok talep doğabilir: aynen ifa, gecikme tazminatı, sözleşmeden dönme veya olumlu zararın giderilmesi. Bunların bir kısmı birbirini dışlar. Dilekçede terditli talep kurulmaması, davanın esastan değil talep kurgusu yüzünden kaybedilmesine yol açar. Bedelin hesaplanabilir olması da önemlidir; miktarı belirlenemeyen kalemler için usul hukukunun sunduğu belirsiz alacak veya kısmi dava seçenekleri, faiz başlangıcı ve harç sonuçları birlikte değerlendirilerek seçilmelidir.
Sık Görülen Beş Kırılma Noktası
- Sözleşmedeki ihbar şartına uyulmadan doğrudan dava açılması
- Cezai şart ile tazminatın ilişkisinin dilekçede kurulmaması
- Elektronik yazışmaların çıktı alınıp kaynağıyla eşleştirilmemesi
- Karşı tarafın kabul beyanı sayılabilecek ifadelerin gözden kaçırılması
- Tacir olan tarafın basiretli davranma ölçüsünün hesaba katılmaması
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir. Sözleşme metninin kendine özgü hükümleri, tarafların sıfatı ve yazışma geçmişi sonucu tümüyle değiştirebilir; bu nedenle süre işlemeye başlamadan dosyanın bir hukukçuyla birlikte gözden geçirilmesi yerinde olur.