Zamanaşımı, çoğu sözleşme uyuşmazlığında sessizce işleyen ama sonucu tek başına belirleyebilen bir savunmadır. TBK, HMK ve TKHK ekseninde bakıldığında hem alacaklı hem borçlu cephesinde yapılan hatalar birbirine benzer: sürenin ne zaman başladığı, hangi işlemin onu kestiği ve savunmanın ne zaman ileri sürülmesi gerektiği karıştırılır. Bu rehber, usule aykırı işlem nedeniyle bu savunmanın kaybedilmesini önlemeye odaklanır.
Başlangıç Anı: Muacceliyet mi, Öğrenme mi
Sözleşmeden doğan alacaklarda süre kural olarak alacağın muaccel olduğu andan işler. Haksız fiile dayalı taleplerde ise zararın ve failin öğrenilmesi ile başlayan süre ve fiilden itibaren işleyen daha uzun süre birlikte değerlendirilir. Aynı olayda hem sözleşmesel hem haksız fiil sorumluluğu doğabileceğinden, talebin dayandığı hukuki sebep başlangıç anını da değiştirir.
Kesen ve Durduran Sebepleri Karıştırmamak
Zamanaşımını kesen bir işlemle süre sıfırlanır ve yeniden işlemeye başlar; duran bir sebepte ise süre olduğu yerde bekler. Uygulamada en sık yapılan hata, tek başına gönderilen bir ihtarnamenin süreyi kestiğinin sanılmasıdır. İhtar, temerrüt bakımından önemli olsa da zamanaşımını kesme etkisi bakımından aynı sonucu doğurmaz.
- Borçlunun borcu ikrar eden yazılı beyanı
- Yapılan kısmi ödeme ya da faiz ödemesi
- Dava açılması veya icra takibi başlatılması
- Alacağın rehinle ya da teminatla ilişkilendirilmesi
- Karşı tarafın ödeme planı önerdiğini gösteren yazışma
Genel ve Kısa Süreler Aynı Dosyada Karşılaşabilir
Sözleşmelerden doğan alacaklar için genel zamanaşımı süresi on yıl olarak öngörülmüş olmakla birlikte, kira bedeli, ücret alacağı ve dönemsel edimler gibi kalemler için daha kısa süreler uygulanır. Bir dosyada birden çok alacak kalemi varsa, her kalem kendi süresiyle ayrı satırda hesaplanmalıdır. Tek bir toplam üzerinden yapılan hesap, kimi kalemlerde hak kaybı doğurur.
Savunmanın Zamanında İleri Sürülmesi
Zamanaşımı kural olarak mahkemece kendiliğinden dikkate alınmaz; borçlunun bunu usulünce ileri sürmesi gerekir. Cevap dilekçesi süresi kaçırıldığında ya da savunma genişletme yasağına takıldığında, esasen dolmuş bir süre bile sonuç doğurmayabilir. Bu nedenle itiraz, ilk dilekçede açık ve kalem bazında yazılmalıdır.
- Her alacak kalemi için muacceliyet tarihi belirlenir.
- Kesen ve durduran sebepler tarihleriyle listelenir.
- Uygulanacak süre kalem kalem eşleştirilir.
- Savunma ilk dilekçede ve gerekçeli biçimde ileri sürülür.
- Karşı tarafın ikrar niteliğindeki beyanları ayrıca değerlendirilir.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve yazışma geçmişi hesabı doğrudan etkiler. Zamanaşımı iddiası gündemdeyse, dilekçe verilmeden önce belgelerin kronolojik biçimde incelenmesi ve hukuki görüş alınması yerinde olur.