Sözleşmeden doğan alacak uyuşmazlıklarında iki teknik konu dosyanın kaderini belirler: sözleşmenin nasıl yorumlanacağı ve zamanaşımının ne zaman, nerede ileri sürüleceği. Bu iki başlık birbirinden bağımsız görünse de aynı noktada kesişir; çünkü zamanaşımının başlangıcı, sözleşmenin yorumuyla belirlenen muacceliyet anına bağlıdır.
Yorum Kavgası Aslında Tarih Kavgasıdır
TBK'ya göre sözleşmelerin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır; kullanılan yanlış deyim ya da başlık bağlayıcı değildir. Uygulamada taraflar "teslim", "kabul", "ifa" ve "hakediş" gibi kavramları farklı anlamlarda kullanır. Alacağın hangi tarihte muaccel olduğu bu kavramların yorumuna göre değişir; zamanaşımı da muacceliyetle işlemeye başlar. Bu yüzden yorum tartışması soyut bir hukuk sohbeti değil, doğrudan süre hesabıdır. Sözleşme metninin yanında sipariş formları, teslim tutanakları ve yazışmalar da yorum malzemesidir.
Zamanaşımı Kendiliğinden Dikkate Alınmaz
Zamanaşımı bir def'idir; hâkim tarafından resen gözetilmez, süresinde ve usulüne uygun biçimde ileri sürülmesi gerekir. Davalı tarafta en sık görülen kayıp, def'inin hiç ileri sürülmemesi ya da cevap dilekçesi verme süresi geçtikten sonra dile getirilmesidir. Davacı tarafta ise ters yönlü hata görülür: zamanaşımını kesen işlemler (borcun ikrarı, kısmi ödeme, takip başlatılması gibi) belgelenmediği için süre dolmuş sayılır. HMK'nın iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı, bu konudaki geç hamleleri etkisiz kılar.
Görevli Mahkemeyi Belirleyen Üç Soru
- Taraflar kim? İki tacir arasındaki ve ticari işletmeyi ilgilendiren uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemesinde görülür.
- Tüketici işlemi var mı? Taraflardan biri tüketici sıfatındaysa TKHK kapsamında tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi devreye girer; bu, kesin görev meselesidir.
- Dava şartı arabuluculuk uygulanır mı? Ticari nitelikteki alacak ve tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır; bu adım atlanırsa dava usulden reddedilir.
Dosya Kurma Sırası
- Sözleşme ve eklerini imza tarihine göre değil, ifa akışına göre dizin.
- Muacceliyet tarihini savunan tarafın hangi belgeye dayandığını karşılaştırmalı çıkarın.
- Zamanaşımını kesen veya durduran her olayı tarihiyle listeleyin.
- Görev ve dava şartı kontrolünü dilekçe yazımından önce tamamlayın.
- Def'i ileri sürülecekse cevap dilekçesi süresini takvimin en üstüne yazın.
Bilgilendirme
Zamanaşımı süreleri alacağın türüne göre farklılaşır ve sözleşmenin niteliği bu süreyi değiştirebilir. Buradaki anlatım genel çerçeve sunar; somut sözleşmenizin metni, tarafların sıfatı ve ifa geçmişi farklı bir değerlendirme gerektireceğinden, dilekçe vermeden önce dosyanızı bir hukukçuyla birlikte gözden geçirmeniz önerilir.