İş kazası sonrası açılacak tazminat davasında en yaygın yanlış bilgi, "iş hukukundan doğan her uyuşmazlıkta önce arabulucuya gidilir" varsayımıdır. Oysa 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlara ilişkin tespit, itiraz ve rücu davalarını dava şartı arabuluculuk kapsamı dışında bırakmıştır. Gereksiz yere arabuluculuk sürecine girmek hak kaybına yol açmaz ama zaman kaybettirir; asıl risk, tersine, kıdem-ihbar gibi kapsam içindeki taleplerin arabuluculuksuz dava edilmesidir.
Hangi Talep Hangi Kapıdan Gider?
- İş kazasından doğan maddi/manevi tazminat: doğrudan iş mahkemesinde dava; arabuluculuk zorunlu değildir.
- Kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin alacakları: dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır.
- SGK'nın gelir bağlama, kaza niteliğini kabul etmeme veya sürekli iş göremezlik oranına ilişkin işlemleri: kuruma karşı açılacak davalar iş mahkemesinde görülür; bu dosyalarda kurum işleminin tarihi ve tebliği belirleyicidir.
- Taksirle yaralama veya ölüme neden olma iddiası: ceza soruşturması Cumhuriyet başsavcılığında yürür, tazminat davasından bağımsızdır.
Kazanın İlk 72 Saati Dosyanın Omurgasıdır
İşverenin kazayı Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirmesi 5510 sayılı Kanun uyarınca kısa bir süreye bağlanmıştır; kolluğa bildirim ve iş müfettişi incelemesi de bu ilk günlerde başlar. Bildirimin hiç yapılmaması ya da olayın "iş kazası değil" biçiminde kayda geçmesi, sonraki tüm süreci zorlaştırır. Bu nedenle işçi veya yakınları, kazanın hemen ardından kolluk tutanağı, hastane kayıtları ve varsa iş yeri kamera görüntülerinin muhafazasını yazılı olarak talep etmelidir.
Kusur ve Zarar: İki Ayrı İspat Ekseni
İş kazası dosyalarında sonuç, iki bağımsız incelemeyle şekillenir. Birincisi kusur dağılımıdır: 6331 sayılı Kanun kapsamındaki risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, kişisel koruyucu donanım tutanakları ve makine bakım belgeleri bu incelemenin malzemesidir. İkincisi zararın hesabıdır: sürekli iş göremezlik oranı, bakiye ömür ve kazanç kaybı üzerinden aktüerya hesabı yapılır; Kurumca bağlanan gelirin peşin sermaye değeri hesaplamada ayrıca dikkate alınır. Bu iki eksen ayrı ayrı hazırlanmazsa, kusuru ispatlanmış bir dosyada dahi hüküm altına alınan tutar beklentinin altında kalabilir.
Yetki: Nereye Dava Açılacak?
İş mahkemelerinde yetki, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesi olarak düzenlenmiştir. Alt işveren-asıl işveren ilişkisi varsa her ikisine birlikte dava açılması, tahsil kabiliyeti açısından önemlidir. Yetkisiz mahkemede açılan dava, karşı taraf süresinde itiraz ederse yetkisizlikle sonuçlanır ve dosyanın gönderilmesi için ayrı bir başvuru süresi işlemeye başlar.
Uygulama Adımları
- Kaza bildirimi ve SGK dosyası e-Devlet üzerinden kontrol edilir.
- Müfettiş raporu ve varsa savcılık dosyasından örnek talep edilir.
- Talepler arabuluculuk kapsamı içinde ve dışında olmak üzere ikiye ayrılır.
- Manevi tazminat, olayın ağırlığı ve tarafların ekonomik durumu gerekçelendirilerek talep edilir.
Yazılanlar genel çerçeveyi anlatır; kazanın oluş biçimi, sigortalılık durumu ve kurum işlemlerinin tarihleri sonucu değiştirebilir. Süreç başlatılmadan önce dosyanın bütün olarak incelenmesi önerilir.