İşçilik alacağı dosyalarında hesap tablosu kadar önemli olan bir başka konu vardır: dosyanın hangi iş mahkemesinde ve hangi tarihte açıldığı. Arabuluculuk aşaması atlandığında dava usulden reddedilir, yetki itirazı kabul edildiğinde ise dosya yeniden düzenlenirken zamanaşımı işlemeye devam eder. Bu rehber, 4857, 7036, 5510 ve 6331 ekseninde kıdem hesabı ile usul takvimini birlikte ele alır.
Dava Şartı Arabuluculuk
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla çalışma, yıllık izin ücreti gibi bireysel iş alacaklarında arabulucuya başvuru dava şartıdır. Burada iki teknik ayrıntı sıkça gözden kaçar: talep konusu her alacak kaleminin başvuru formunda yer alması ve karşı tarafın doğru tüzel kişilik olarak gösterilmesi gerekir. Alt işveren–asıl işveren ilişkisi varsa her iki şirket de sürece dâhil edilmelidir; aksi hâlde açılan dava şirketlerden biri yönünden dava şartı yokluğuyla karşılaşır. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat talepleri ise bu zorunluluğun dışında tutulmuştur.
Yetki: Sözleşmeyle Değiştirilemeyen Kural
İş uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme, davalı işverenin yerleşim yeri ya da işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir. Bu kural işçi lehine korumacı niteliktedir; iş sözleşmesine konulan ve işçiyi başka bir ildeki mahkemeye zorlayan yetki kayıtlarına itibar edilmez. Birden fazla işverenin bulunduğu dosyalarda ise davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde dava açılabilir. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde dosyaya asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar.
Kıdem Hesabında Dosyayı Belirleyen Kalemler
- Fesih tarihi ve fesih sebebi: hesabın başlangıcı da, hakkın doğup doğmadığı da buradan çıkar.
- Giydirilmiş brüt ücret: yol, yemek, ikramiye ve düzenli sosyal yardımlar belgelenmelidir.
- Hizmet süresinin kesintisizliği: SGK hizmet dökümü ile bordrolar arasındaki boşluklar önceden açıklanmalıdır.
- Askerlik, emeklilik veya haklı fesih iddiası: kıdem tazminatına hak kazandıran özel hâller ayrıca gerekçelendirilmelidir.
- Bordroların ihtirazi kayıtsız imzalanıp imzalanmadığı: fazla çalışma ve izin alacaklarında ispat yükünü doğrudan etkiler.
Zamanaşımını Takvime Bağlamak
İş alacaklarının tamamı aynı süreye tabi değildir. Kıdem ve ihbar tazminatı ile yıllık izin ücreti gibi kalemler için kanunda özel bir zamanaşımı süresi öngörülmüşken, ücret niteliğindeki bazı alacaklar farklı süreye tabidir. Sürenin başlangıcı kural olarak fesih tarihidir; arabuluculuk süreci ise süreyi durduran bir aşama olarak takvime işlenmelidir. Dosya açılmadan önce her alacak kalemi için ayrı bir satır oluşturup son tarihleri yazmak, tek bir kalemin zamanaşımına uğrayıp diğerlerini de zayıflatmasını önler.
Burada anlatılanlar genel çerçevedir. Ücretin gerçek tutarı, fesih yazışmaları ve SGK kayıtları görülmeden hesap ve süre değerlendirmesi kesinleşmez; bu nedenle fesihten sonra beklemeden bir hukukçuyla dosya kurgusunu netleştirmek yerinde olacaktır.