İş hukuku dosyalarında arabuluculuğun dava şartı olduğu bilgisi yaygınlaştıkça, sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında da aynı yolun izlenmesi gerektiği yanılgısı doğdu. Oysa 7036 sayılı kanunun kurduğu sistemde her uyuşmazlık aynı kapıdan geçmez. Kuruma karşı yürütülecek süreçlerde asıl belirleyici olan, dava açılmadan önce Kuruma başvuru yapılıp yapılmadığıdır. Bu ayrımı bilmeden atılan adım, dosyanın usulden dönmesine yol açar.
Hangi Talep Hangi Ön Aşamaya Tabi
İşçi ile işveren arasındaki kıdem, ihbar, fazla çalışma gibi işçilik alacaklarında arabuluculuk kural olarak dava şartıdır. Buna karşılık iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlara bağlı rücu talepleri bu şartın dışında tutulmuştur. Sosyal Güvenlik Kurumu'na yöneltilecek hizmet tespiti, prim ve tescile ilişkin uyuşmazlıklarda ise Kuruma başvuru yolunun tüketilmesi aranır. Aynı olayda hem işverene hem Kuruma yönelen talepler varsa, her biri için ayrı ön aşama planlanmalıdır.
Yanlış Merciye Başvurunun Görünümleri
- Kuruma karşı açılacak davada, arabuluculuk tutanağıyla yetinip Kuruma hiç başvurmamak.
- Hizmet tespiti talebini işveren aleyhine açılan alacak davasının içine sıkıştırmak.
- İdari para cezasına itirazı iş mahkemesi yerine ilgisiz bir mercie yöneltmek.
- İş kazasından doğan tazminat talebi için gereksiz yere arabuluculuk şartını beklemek ve süreyi tüketmek.
- Kurum işlemine karşı yapılan itirazın cevabını beklemeden dava açmak.
Delil Dosyasını Kurumun Kayıtlarıyla Eşleştirin
Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında hâkim, tarafların anlatımından önce kurumsal kayıtlara bakar. Bu nedenle işe giriş bildirgeleri, aylık prim ve hizmet belgeleri, banka ödeme kayıtları ve varsa müfettiş raporu birlikte incelenmelidir. 5510 sayılı kanun kapsamındaki tescil kayıtları ile 4857 sayılı kanuna dayanan işyeri belgeleri arasındaki tutarsızlık, iddianın en güçlü dayanağı olabilir. İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin 6331 sayılı kanun kapsamındaki eğitim ve risk değerlendirme kayıtları ise iş kazası dosyalarında kusur tartışmasını doğrudan etkiler.
Başvuru Öncesi Beş Soru
- Talebim işverene mi, Kuruma mı, yoksa her ikisine mi yöneliyor?
- Bu talep için zorunlu ön aşama hangisi?
- Kuruma başvurum belgeli mi, cevabın tarihi kayıtlı mı?
- Hak düşürücü süre veya zamanaşımı bakımından hangi tarih esas alınacak?
- Tanık beyanları, kurum kayıtlarıyla çelişiyor mu?
Yukarıdaki açıklamalar genel bir yol haritası sunar; çalışma ilişkisinin biçimi, kaydın durumu ve olayın tarihi sonucu değiştirebilir. Özellikle süreyle sınırlı taleplerde dosyaya özgü hukuki değerlendirme almadan adım atmamak daha güvenlidir.