Velayet uyuşmazlıklarında mahkemeyi yönlendiren ölçüt tarafların birbirine yönelttiği suçlamalar değil, çocuğun üstün yararıdır. TMK, HMK ve 4787 sayılı Kanun ekseninde yürüyen bu dosyalarda delil planı bu ölçüte göre kurulmalıdır. Aşağıda süreç, delil hazırlığı ve merci seçimi bakımından ele alınmaktadır.
Görev ve Yetki: İlk Kontrol
Velayete ilişkin talepler aile mahkemesinin görev alanındadır; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi bakar. Yetki bakımından ise talebin boşanma davası içinde mi yoksa bağımsız bir velayet değişikliği talebi olarak mı ileri sürüldüğü belirleyicidir. Boşanma sonrasında açılan velayetin değiştirilmesi davalarında yetki kuralı farklı işler. Yanlış yer mahkemesine açılan dava, yetki itirazı üzerine aylarca gecikir ve bu süre çocuğun fiilî durumunu davacı aleyhine sabitleyebilir.
Çocuğun Üstün Yararı Ekseninde Delil
- Okul devam ve başarı kayıtları ile rehberlik servisi görüşleri,
- Sağlık geçmişi, tedavi sürekliliği ve randevulara kimin götürdüğüne dair kayıtlar,
- Çocuğun günlük bakımını fiilen kimin üstlendiğini gösteren belgeler,
- Konut ve çalışma düzeninin çocuğun ihtiyaçlarıyla uyumunu gösteren bilgiler,
- Kişisel ilişki kararının uygulanmasına ilişkin tutanaklar.
Uzman İncelemesi ve Rapora Yaklaşım
Aile mahkemelerinde pedagog, psikolog ve sosyal çalışmacıdan oluşan uzmanlardan görüş alınması olağandır. Rapor tek başına bağlayıcı değildir; ancak dosyanın seyrinde ağırlığı yüksektir. Rapora karşı itiraz edilecekse, genel beğenmeme ifadeleri yerine hangi tespitin hangi belgeyle çeliştiği somut olarak gösterilmelidir. Görüşmeye hazırlık adına çocuğun yönlendirilmesi ise ters etki yaratır ve dosyada aleyhe değerlendirilebilir.
Delil Toplama Takvimi
- Dava dilekçesinde delil listesi eksiksiz bildirilir; sonradan sunumun sınırlı olduğu unutulmamalıdır.
- Üçüncü kişilerden istenecek kayıtlar için müzekkere talebi erken aşamada yazılır.
- Tanık listesi, tanığın hangi vakıayı bildiğini gösterecek şekilde açıklanır.
- Ön inceleme duruşmasından önce bütün belgeler dosyaya girer.
- Geçici velayet ve kişisel ilişki için tedbir talebi ayrıca ileri sürülür.
Usulde Sık Görülen Hatalar
Hukuka aykırı yolla elde edilen ses ve görüntü kayıtlarının dosyaya sunulması, ispat gücü sağlamadığı gibi ayrı bir sorumluluk doğurabilir. Bir diğer hata, velayet talebini icra dosyası veya kolluk şikâyeti üzerinden yürütmeye çalışmaktır; teslim ve kişisel ilişkinin infazı ayrı bir süreçtir ve velayetin esasını değiştirmez.
Buradaki bilgiler genel çerçeve sunar. Çocuğun yaşı, kardeş ilişkileri ve tarafların yaşam koşulları sonucu değiştirebileceğinden, dilekçe hazırlanmadan önce dosyanın bireysel olarak değerlendirilmesi tavsiye edilir.