Anlaşmalı ayrılık süreçlerinde tarafların hazırladığı protokol, çocuğa ilişkin düzenlemeler bakımından diğer maddelerden farklı bir rejime tabidir. TMK'nin velayet hükümleri, HMK'nin yargılama usulü ve aile mahkemelerinin kuruluşunu düzenleyen 4787 sayılı Kanun birlikte okunduğunda görülen tablo şudur: velayet, tarafların serbestçe pazarlık edip kapatabileceği bir konu değildir.
Protokol Tek Başına Bağlayıcı Değildir
Taraflarca imzalanmış protokol, hakim onaylamadıkça velayet bakımından hüküm doğurmaz. Hakim, çocuğun üstün yararı ölçütüyle protokolü inceler; gerekli görürse kişisel ilişki takvimini, iştirak nafakasını veya velayet düzenlemesini değiştirebilir ya da taraflardan yeniden düzenlenmesini isteyebilir. Bu nedenle protokol yazılırken varılacak nokta, karşılıklı tavizlerin dengesi değil, uygulanabilir ve denetlenebilir bir düzen olmalıdır.
Görev ve Yetkide Ölçüt
Aile hukukundan doğan uyuşmazlıklarda görev aile mahkemesindedir; bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde davaya bu sıfatla bakılır. Yetki bakımından ise eşlerden birinin yerleşim yeri ile eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi öne çıkar. Tarafların bir başka yerde anlaşmış olması yetkiyi kendiliğinden değiştirmez; usule aykırı biçimde açılan dosya yetkisizlikle geri döner ve çocuğa ilişkin geçici düzenlemeler gecikir.
Velayetin Değiştirilmesi Yeni Bir Davadır
Karar kesinleştikten sonra koşullar değişmişse, velayetin değiştirilmesi ayrı bir dava konusudur ve önceki protokolün tekrarıyla sonuç alınmaz. Burada belirleyici olan, değişikliğin çocuğun bakım, eğitim ve güvenlik koşullarına etkisidir. Talep, somut ve tarihli olgulara dayandırılmalıdır.
Metinde Bulunması Gereken Netlik
- Kişisel ilişkinin gün, saat ve teslim yerini gösterecek biçimde yazılması
- Tatil ve özel gün düzeninin ayrıca tanımlanması
- Nafakanın ödeme günü ve artış ölçütünün belirtilmesi
- Eğitim ve sağlık kararlarında bilgi paylaşımının nasıl yürüyeceği
- Şehir ya da ülke değişikliği halinde izlenecek yolun kararlaştırılması
Çocuğa ilişkin her dosya kendi koşulları içinde değerlendirilir. Protokol imzalanmadan önce metnin uygulanabilirliği ve mahkeme denetimine hazırlığı bakımından hukuki destek alınması yerinde olur.