Ticari ilişkilerde sözleşmeye tahkim şartı konulması yaygınlaşırken, aynı ilişkiden doğan borç için çek veya bono düzenlenmesi de sürmektedir. Bu iki yol yan yana geldiğinde pratik bir soru doğar: senede bağlanmış alacak tahkime mi, icra dairesine mi gider? TTK ve TBK ekseninde bu ayrımı doğru kurmak, hem süre hem de ispat açısından belirleyicidir.
Kambiyo Senedinin Soyutluğu ve Tahkim Şartı
Kambiyo senetleri, düzenlendikleri temel ilişkiden bağımsız bir taahhüt içerir. Bu soyutluk sayesinde alacaklı, sözleşmedeki tartışmalara girmeden kambiyo senetlerine mahsus takip yoluna başvurabilir. Buna karşılık senedin dayandığı temel ilişkiden doğan uyuşmazlıklar — ayıplı teslim, eksik iş, cezai şart, iskonto iddiası — sözleşmedeki tahkim şartının kapsamına girebilir. Uygulamada dosyalar çoğu zaman ikiye ayrılır: takip icra kanalında yürürken, temel ilişkiye ilişkin talep hakem önünde görülür. Bu ayrımın farkında olmadan yapılan bir başvuru, yetkisizlik veya görevsizlik sonucuyla karşılaşabilir.
Senedin Şekil Unsurları: İlk Kontrol Listesi
- Senet metninde “bono”, “çek” ibaresinin ve zorunlu kayıtların bulunup bulunmadığı.
- Düzenleme tarihi ve yerinin okunaklı ve tutarlı yazılıp yazılmadığı.
- Şirket adına imzada temsil yetkisinin ve kaşe–imza bütünlüğünün varlığı.
- Ciro zincirinin kesintisiz olması; beyaz ciroda son hamilin durumu.
- Sonradan doldurulma iddiası varsa, senedin verildiği andaki hâline ilişkin yazışmalar.
Şekil unsurlarındaki bir eksiklik, senedin kambiyo vasfını kaybetmesine ve alacağın adi belgeye dönüşmesine yol açabilir; bu da izlenecek yolu tümüyle değiştirir.
Tahkimde İspat: Dosya Baştan Yazılı Kurulur
Tahkim yargılamasında tanık dinlenmesi mümkün olsa da ağırlık yazılı delildedir ve süreler taraflarca belirlenen usule tabidir. Bu nedenle:
- Sözleşme, ekleri ve sonraki tüm değişiklik yazışmaları tek bir kronolojide toplanır.
- Senedin hangi edimin karşılığında verildiği, teslim veya hizmet belgeleriyle eşleştirilir.
- Cari hesap ilişkisi varsa mutabakat yazıları ve defter kayıtları hazırlanır.
- Uzman görüşü alınacaksa, hakem heyetinin takvimine yetişecek biçimde erken temin edilir.
Tahkim Şartının Geçerliliği Tartışılırsa
Tahkim şartının yazılı olması ve tarafların iradesini açıkça göstermesi aranır. Genel işlem koşulları içine yerleştirilmiş, karşı tarafın bilgisine sunulduğu ispat edilemeyen bir şart tartışmaya açıktır. Bu nedenle sözleşmenin imzalı nüshası, teklif ve sipariş yazışmaları ile şartın müzakere edildiğini gösteren kayıtlar saklanmalıdır. Hakem kararının icrası aşamasında da bu belgeler yeniden gündeme gelir.
Delil Eksikliğinin En Pahalı Hâli
Ticari dosyalarda en sık görülen boşluk, teslim ve teslim alma anını gösteren belgenin bulunmamasıdır. İrsaliye imzasız, e-posta teyidi alınmamış ve mutabakat yazılmamışsa, senet ile mal akışı arasındaki bağ kurulamaz. Bu bağ kurulamadığında, borçlunun temel ilişkiye dayalı itirazları güçlenir. Rutin hâle getirilmiş basit bir belge disiplini, sonradan yapılacak uzun tartışmaların yerini alır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Senedin türü, sözleşmedeki tahkim şartının kapsamı ve tarafların sıfatı izlenecek yolu değiştirdiğinden, harekete geçmeden önce hukuki değerlendirme alınması yerinde olur.