Ticari ilişkilerde tahkim şartı yaygınlaşırken, kambiyo senetlerinden doğan uyuşmazlıklarda bu şartın nasıl işleyeceği çoğu zaman geç fark edilir. TTK ve TBK çerçevesinde senedin kendi hukuki rejimi ile taraflar arasındaki sözleşmenin tahkim kaydı her zaman aynı yöne işaret etmez. Yanlış mercide başlatılan süreç, hem masraf hem de süre kaybı üretir.
Tahkim Şartı Senede Uygulanır mı?
Kambiyo senedi, temel ilişkiden soyut bir borç ilişkisi doğurur. Bu nedenle çerçeve sözleşmedeki tahkim kaydının, senedin kambiyo vasfına dayanan taleplere doğrudan uygulanıp uygulanmayacağı tartışmalıdır. Buna karşılık senedin dayandığı temel ilişkiye, örneğin mal teslimi ya da hizmet ifasına ilişkin uyuşmazlıklarda tahkim şartı işlerlik kazanabilir. Dosyanın ilk adımı bu nedenle talebin kambiyo hukukuna mı yoksa temel ilişkiye mi dayandığını netleştirmektir.
İcra Takibi Tahkim Şartına Rağmen Yapılabilir mi?
Kambiyo senetlerine özgü takip yolu, mahkeme yargılamasından farklı bir icra prosedürüdür. Tahkim şartının varlığı bu takibin başlatılmasına kural olarak engel oluşturmaz; ancak takibe itiraz edildiğinde uyuşmazlığın nerede çözüleceği tartışması yeniden doğar. Bu aşamada:
- İtirazın süresinde ve doğru mercie yapılması gerekir; kambiyo takiplerinde itiraz süresi kısadır.
- İmzaya itiraz ile borca itirazın sonuçları farklıdır ve ayrı ayrı ileri sürülmelidir.
- Tahkim itirazı ilk itirazlardan olduğundan, esasa cevapla birlikte ve zamanında sunulmalıdır.
Senedin Kendi Süre Rejimi
Çek ve bononun kanunda öngörülen ibraz, protesto ve müracaat sürelerine tabi olduğu unutulmamalıdır. Bu süreler kaçırıldığında senet, kambiyo senedi vasfına bağlı avantajlarını yitirebilir ve alacak yalnızca temel ilişkiye dayanılarak istenebilir hâle gelebilir. Süre kaybının en sinsi biçimi budur: alacak ortadan kalkmaz, fakat elde kalan ispat aracı çok daha zayıftır.
Görevli Mahkeme ve Yetki Kaydı
- Tarafların tacir olduğu ve ticari işletmeyi ilgilendiren uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemesinde görülür.
- Takip hukukuna ilişkin itiraz ve şikâyetler icra mahkemesinin görev alanındadır.
- Tacirler arasında kararlaştırılan yetki kayıtları geçerli olabilir; kaydın kapsamı senetten doğan talepleri de içerecek şekilde yazılmış mı, kontrol edilmelidir.
Sözleşme Yazılırken Alınacak Önlem
Tahkim şartı kaleme alınırken kapsamın açık yazılması, ileride yaşanacak merci tartışmasını baştan bitirir. Şartın hangi uyuşmazlıkları kapsadığı, hakem sayısı, tahkim yeri ve dili belirtilmediğinde, uyuşmazlığın esasına geçmeden önce aylar süren bir yetki tartışması yaşanabilir.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel çerçeveyi tanıtmak içindir. Senedin türü, ibraz durumu ve sözleşme metninin ifadesi sonucu belirlediğinden, takip ya da başvuru öncesinde belgelerin bir hukukçu tarafından incelenmesi önerilir.