Ticari ilişkilerde taraflar sözleşmelerine tahkim şartı koyar, ödeme aracı olarak da çek veya senet düzenler. Uyuşmazlık çıktığında ortaya pratikte sık görülen bir soru çıkar: sözleşmedeki tahkim şartı, kambiyo senedine dayalı takibi ve buna bağlı davaları da kapsar mı? TTK ve TBK hükümleri ile icra usulü birlikte değerlendirildiğinde tablo, ilk bakışta göründüğünden daha ayrıntılıdır.
Kambiyo Senedinin Bağımsız Niteliği
Çek ve bono, düzenlendikleri temel ilişkiden soyutlanmış kıymetli evraktır. Bu soyutluk, senedin devri halinde iyi niyetli hamile karşı temel ilişkiden doğan def ilerin ileri sürülmesini sınırlar. Aynı bağımsızlık, temel sözleşmedeki tahkim şartının senede dayalı her talebe otomatik olarak uzanmadığı yönündeki tartışmanın da kaynağıdır. Uygulamada belirleyici olan, tahkim şartının kapsamının nasıl kaleme alındığı ve senedin taraflar arasında mı yoksa üçüncü kişi elinde mi bulunduğudur.
Hangi Talep Nereye Götürülür
- Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip: İcra dairesinde başlatılır; bu yol bir dava olmadığından tahkim şartı takibin başlatılmasına doğrudan engel oluşturmaz.
- İmzaya ve borca itiraz: Kambiyo takibinde itirazlar icra hukuk mahkemesine yapılır ve kısa süreye tabidir.
- Menfi tespit ve istirdat davaları: Ticari dava niteliğinde olup asliye ticaret mahkemesinde görülür; tahkim şartı bu davalar bakımından ilk itiraz olarak ileri sürülebilir.
- Karşılıksız çek nedeniyle şikâyet: İcra ceza mahkemesinin görev alanındadır ve kendi süresine tabidir.
Tahkim İtirazının Zamanı
Tahkim şartı kendiliğinden gözetilmez; davalının süresinde ve usulüne uygun biçimde ileri sürmesi gerekir. Cevap dilekçesinde ileri sürülmeyen tahkim itirazı, mahkemenin yargılamaya devam etmesi sonucunu doğurur. Bu nedenle davalı tarafında ilk yapılması gereken iş, dayanak sözleşmenin tahkim maddesinin okunması ve kapsamının davadaki taleple karşılaştırılmasıdır.
Usule Aykırı Adımların Bedeli
Kambiyo takibinde itiraz süreleri genel takibe göre daha kısadır ve süre geçtiğinde senet kesinleşir. Bir diğer sık hata, takibin yetkisiz icra dairesinde başlatılmasıdır; çekte ve bonoda yetki, ödeme yeri ile borçlunun yerleşim yeri esas alınarak belirlenir. Ayrıca ticari davalarda dava şartı arabuluculuk kuralı gözden kaçırıldığında, menfi tespit davası esasa girilmeden reddedilebilir. Takip ile dava arasındaki bu rejim farkı, dosyanın en kırılgan noktasıdır.
Sözleşmeyi Baştan Doğru Kurmak
Uyuşmazlık doğmadan alınabilecek en etkili önlem, tahkim şartının kapsamının senede dayalı talepleri de içerip içermediğini açıkça yazmaktır. Tahkim yerinin, dilinin ve hakem sayısının belirlenmemiş olması, sonradan yetki tartışmasına dönüşerek asıl uyuşmazlığı geciktirir. Ödeme aracı olarak alınan senetlerin sözleşme ekinde seri numarasıyla listelenmesi de ispatı belirgin biçimde kolaylaştırır.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır; senedin niteliği, tahkim şartının metni ve tarafların sıfatı sonucu değiştirir. Takip veya dava adımından önce dosyanıza özgü hukuki görüş almanız uygun olacaktır.