Kambiyo senetleri, hızlı tahsil imkânı sağladığı ölçüde katı sürelere de bağlıdır. Bir günlük gecikme, senedin sağladığı ayrıcalıklı takip yolunu ortadan kaldırabilir. Çek-senet uyuşmazlıklarında hem takip yolunun hem de dava yolunun kendine özgü kuralları bulunduğundan, ikisi arasındaki geçişlerin baştan planlanması gerekir.
Görev: Asliye Ticaret Mahkemesi ve Dava Şartı
Kambiyo senedinden doğan uyuşmazlıklar kural olarak ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinde görülür. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri bakımından arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Buna karşılık kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatılması için arabuluculuk gerekmez; menfi tespit ve istirdat davaları bakımından ise talebin niteliğine göre değerlendirme yapılmalıdır. Görevsizlik kararı verilmesi halinde dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi için HMK'da öngörülen kısa süre içinde başvurulması gerekir; aksi halde dava açılmamış sayılır.
Çekte İbraz: Süre Kaçarsa Ne Olur
Çekin ödenmek üzere muhatap bankaya ibraz edilmesi gereken süreler, düzenleme yeri ile ödeme yerinin aynı ülke veya aynı yerde olup olmamasına göre değişir. Bu süre içinde ibraz edilmeyen çek, kambiyo senedi olma niteliğini tümüyle yitirmez ancak düzenleyen dışındaki borçlulara başvuru hakkı düşer ve karşılıksızlık işlemi yapılamaz. Karşılıksız çekle ilgili şikâyet yolu icra ceza mahkemesine açıktır ve kanunda öngörülen kısa şikâyet süresine tabidir; bu sürenin başlangıcı fiilin ve failin öğrenildiği tarihtir.
Bonoda Zamanaşımı Kademeleri
TTK, kambiyo senetlerinde alacaklının kime başvurduğuna göre farklı zamanaşımı süreleri öngörür. Asıl borçluya karşı en uzun süre işlerken, hamilin cirantalara ve düzenleyene karşı başvuru hakkı daha kısa sürede, cirantaların birbirlerine karşı rücu hakkı ise en kısa sürede zamanaşımına uğrar. Bu kademeli yapı, senedin arka yüzündeki ciro zincirinin tarihleriyle birlikte okunmalıdır. Zamanaşımına uğrayan senet, kambiyo vasfını kaybetse de temel ilişkiye dayalı alacağın ispatında yazılı delil olarak kullanılabilir.
Takip mi, Dava mı: Yol Seçimi
Kambiyo senetlerine mahsus takipte borçlunun itirazı icra mahkemesine yapılır ve kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz; bu, alacaklı bakımından önemli bir avantajdır. Ancak senedin şekil şartlarında eksiklik varsa takip baştan sakat olur. Bu nedenle takip başlatmadan önce senedin zorunlu unsurları, düzenleme tarihi ve yeri, bedel ve imza bakımından kontrol edilmelidir. Şekil şartı tartışmalı senetlerde, genel haciz yolu ya da doğrudan dava yolu daha güvenli olabilir.
Takip Öncesi Kontrol Listesi
- Senedin zorunlu unsurları ve düzenleme tarihi eksiksiz mi?
- Ciro zinciri kesintisiz ve tarihleri okunabilir durumda mı?
- Çekte ibraz süresi ve karşılıksızlık şerhinin tarihi kaydedildi mi?
- İlgili borçluya göre işleyen zamanaşımı süresi ayrı ayrı hesaplandı mı?
- Açılacak dava türü için arabuluculuk şartı gerekiyor mu?
Buradaki bilgiler genel çerçeve niteliğindedir; senedin türü ve tarafların sıfatı hem süreyi hem de görevli mahkemeyi değiştirebilir. Senet elinize geçtiğinde tarihleri kayıt altına almanız ve yol seçimini bir hukukçuyla birlikte yapmanız, tahsil şansınızı korumak açısından önemlidir.