Elinde ödenmemiş bir çek veya senet bulunan alacaklının ilk sorusu genellikle şudur: doğrudan icra takibi mi başlatmalı, yoksa ticari dava şartı olan arabuluculuk aşamasından mı geçmeli? Yanıt, seçilecek hukuki yola göre değişir ve yanlış tercih hem zaman hem de zamanaşımı bakımından kayıp doğurur. TTK ve TBK çerçevesinde bu ayrımı ele alıyoruz.
Arabuluculuk şartı hangi durumda devrede?
TTK, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepli ticari davalar için arabuluculuğu dava şartı olarak düzenler. Buradaki ölçüt "dava" olduğundan, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla başlatılan icra takibi bu şartın dışında kalır. Buna karşılık senet bedelinin dava yoluyla istenmesi hâlinde arabuluculuk aşaması gündeme gelir. Alacaklının stratejisi, borçlunun mal varlığı durumuna ve senedin şekil şartlarını taşıyıp taşımadığına göre kurulmalıdır.
Şekil şartları: en sık kaybedilen alan
Bir belgenin kambiyo senedi sayılabilmesi TTK'da sayılan zorunlu unsurları taşımasına bağlıdır. Bonoda "bono" veya "emre yazılı senet" ibaresi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, düzenleme tarihi ve düzenleyenin imzası gibi unsurların eksikliği, belgeyi kambiyo senedi olmaktan çıkarır. Böyle bir durumda belge tümüyle değersiz olmaz; ancak takip yolu değişir ve ispat rejimi ağırlaşır. Bu nedenle takip başlatılmadan önce senedin ön ve arka yüzü, ciro silsilesiyle birlikte tek tek kontrol edilmelidir.
Zamanaşımı takvimi
Kambiyo senetlerinde zamanaşımı, genel sözleşme zamanaşımından belirgin biçimde kısadır ve senet türüne göre başlangıç anı değişir. Çekte süre ibraz süresinin bitiminden, bonoda ise kural olarak vadeden itibaren hesaplanır. Zamanaşımı dolduğunda alacak tümüyle ortadan kalkmasa da, kambiyo hukukuna özgü kolaylıklardan yararlanma imkânı kaybedilir ve temel ilişkinin ispatı gerekir. Bu nedenle senedin vadesi ve ibraz tarihi, alındığı gün takvime işlenmelidir.
Dosyada bulunması gereken kayıtlar
- Senedin veya çekin aslı ve tüm ciroları gösteren arka yüz görüntüsü
- Bankaca konulmuş karşılıksızdır işlemine ilişkin kayıt
- Senedin dayandığı temel ilişkiyi gösteren sözleşme, fatura ve irsaliyeler
- Kısmi ödemelerin senet üzerine işlendiğini gösteren şerhler
- Borçluyla yapılan yazışmalar ve varsa ödeme planı mutabakatları
Sık rastlanan tercih hataları
- Senet üzerine yazılan kısmi ödemelerin takip talebine yansıtılmaması
- Ciro zincirindeki kopukluğun fark edilmeden takibe geçilmesi
- Temel ilişkiye dair hiçbir belge saklanmadan yalnızca senede güvenilmesi
- Teminat amacıyla verilen senedin, bu kaydı gösteren protokol olmadan tahsile konulması
- Arabuluculuk gereken bir dava için başvuru yapılmadan doğrudan dilekçe sunulması
Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır. Senedin türü, düzenlenme amacı ve taraflar arasındaki temel ilişki izlenecek yolu değiştirebileceğinden, takip veya dava yoluna girmeden önce belgelerinizi bir hukukçuya inceletmeniz yerinde olacaktır.