Kambiyo senetlerine dayalı uyuşmazlıklarda alacağın varlığı tartışmasız olsa bile, yanlış yerde açılan takip veya dava sonucu tümüyle değiştirebilir. Yetki itirazı kabul edildiğinde geçen zaman çoğu kez ibraz ve zamanaşımı sürelerinin aleyhe dönmesine yol açar. Bu rehber, TTK ve TBK ekseninde çek-senet dosyalarında yetkinin nasıl kurulacağını ve usul hatasının nerede doğduğunu ele alıyor.
Yetkiyi Belirleyen Üç Ayrı Bağlantı
Kambiyo senedinden doğan uyuşmazlıkta yetki, tek bir kurala değil birden fazla bağlantı noktasına dayanır: borçlunun yerleşim yeri, senedin ödeme yeri ve tarafların geçerli biçimde kararlaştırdığı yetki anlaşması. Ticari işlerde tacirler arasında yapılan yetki sözleşmesi geçerliyken, tacir sıfatı bulunmayan tarafla yapılan sözleşmenin akıbeti ayrıca değerlendirilir. Senet metninde ödeme yerinin yazılmadığı hâllerde kanunun öngördüğü tamamlayıcı kurallar devreye girer; bu ayrım gözden kaçtığında takip baştan sakatlanır.
İbraz ve Başvuru Sürelerinin Takvimi
- Çekte ibraz süresi, düzenleme yeri ile ödeme yerinin aynı ya da farklı olmasına göre değişir.
- İbraz süresi kaçırıldığında çek kambiyo senedi niteliğine bağlı bazı sonuçlarını yitirir ve müracaat hakkı daralır.
- Bonoda vade tarihi, protesto ihtiyacı ve başvuru zinciri birlikte okunmalıdır.
- Ciranta ve avaliste karşı haklar, asıl borçluya karşı olan haklardan farklı sürelere tabidir.
- Kambiyo zamanaşımı, senet türüne ve muhataba göre ayrı ayrı hesaplanır.
Takip Yolunun Seçimi
Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu, genel haciz yoluna göre daha hızlı ilerler ancak biçim şartları katıdır. Senedin kambiyo vasfını taşımadığı anlaşılırsa takip iptal edilir ve alacaklı yeniden başlamak zorunda kalır. Bu nedenle takip açılmadan önce senedin zorunlu unsurları, imza yetkisi, kaşe-imza uyumu ve tüzel kişiyi temsil ilişkisi kontrol edilmelidir. Şirket adına atılan imzanın temsil yetkisine dayanmaması, en sık rastlanan usul kırılmalarından biridir.
İtiraz Aşamasında Usul Disiplini
- Ödeme emrinin tebliğ tarihi, itiraz ve şikâyet süreleri için başlangıç noktası olarak kaydedilir.
- Yetki itirazı, esasa ilişkin itirazlarla birlikte ve süresinde ileri sürülür; sonradan eklenemeyeceği unutulmamalıdır.
- İmzaya itiraz ile borca itirazın farklı sonuçlar doğurduğu dikkate alınır.
- Senedin aslı, banka arka yazısı ve kayıt kaşesi dosyaya fiziken kazandırılır.
- Karşılıksız çek bakımından ayrı bir başvuru hattı olduğu ve bunun icra takibinden bağımsız işlediği not edilir.
Sonuç
Çek ve senet dosyalarında yetki tartışması, çoğu zaman esasa girilmeden kaybedilen zamanın adıdır. Metin burada genel bir çerçeve sunar; senedin gerçek metni ve taraf sıfatları görülmeden nihai bir yol haritası çıkarılması doğru olmaz. Takip başlatılmadan önce dosyanın hukuki denetimden geçirilmesi önerilir.