Ticari ilişkilerde uyuşmazlık çıktığında tarafların elinde genellikle çok sayıda belge bulunur; sorun belgenin yokluğu değil, hangi belgenin hangi olguyu ispatlayacağının önceden düşünülmemesidir. TTK (6102) ve TBK ile HMK çerçevesinde tacirler, ispat rejimini sözleşmeyle biçimlendirme imkânına sahiptir. Bu imkânın sınırlarını bilmek, sonradan yaşanacak sürprizleri azaltır.
Delil sözleşmesi ne yapar, ne yapamaz
Taraflar, aralarındaki uyuşmazlığın belirli delillerle ispat edileceğini kararlaştırabilir. Bu kayıt, örneğin ödemenin yalnızca banka kaydıyla ispat edileceğini öngörerek nakit ödeme iddialarını devre dışı bırakabilir. Ancak bu serbesti sınırsız değildir: tarafın hakkını aramasını fiilen imkânsız kılan veya taraflardan birini açıkça güçsüz duruma düşüren düzenlemeler geçerli kabul edilmez. Sözleşmeye konulan kaydın hangi uyuşmazlıkları kapsadığı da açık yazılmalıdır.
Ticari defterlerin ispat gücü
Usulüne uygun tutulan ve açılış ile kapanış onayları tamamlanmış defterler, tacir lehine de sonuç doğurabilir. Bu nedenle uyuşmazlık öncesinde defter düzeninin, faturaların kayda alınma sırasının ve cari hesap mutabakatlarının kontrol edilmesi gerekir. Karşı tarafın defterlerine dayanılacaksa, bunun dilekçede açıkça belirtilmesi ve kapsamının gösterilmesi gerekir.
Elektronik yazışma ve sipariş akışı
- Sipariş, onay ve sevkiyat mesajlarının kesintisiz zincir hâlinde saklanması
- Yetkili kişilerin kim olduğunu gösteren imza sirküleri ve yetkilendirme yazıları
- Teslimat kayıtları ile fatura tarihlerinin eşleştirilmesi
- Değişiklik ve ek anlaşmaların yazılı hâle getirilmesi
Temerrüt ihtarında şekil kaybı
Tacirler arasında yapılacak temerrüt ihtarının ve sözleşmenin feshine ilişkin bildirimlerin kanunda sayılan biçimlerde yapılması gerekir; noter aracılığıyla, iadeli taahhütlü mektupla, telgrafla veya kayıtlı elektronik posta ile yapılan bildirimler bu kapsamdadır. Elektronik postayla gönderilen sıradan bir yazının bildirim yerine geçtiğini varsaymak, faiz başlangıcından fesih hakkına kadar birçok sonucu tartışmalı hâle getirir.
Sözleşme kaleme alınırken alınacak önlemler
- Bildirim adresleri ve bildirim yöntemi açıkça gösterilir.
- Delil sözleşmesi kaydı hangi olgular için geçerliyse tek tek sayılır.
- Yetkili mahkeme ve tahkim tercihi birbiriyle çelişmeyecek biçimde yazılır.
- Teslim ve kabul süreçleri için tutanak örneği ek yapılır.
Bu açıklamalar genel çerçeve niteliğindedir; her ticari ilişkinin yapısı ve tarafların uygulaması farklı sonuç doğurabilir. Sözleşme imzalanmadan önce ispat rejiminin gözden geçirilmesi, uyuşmazlık çıktığında en çok değer üreten adımdır.