Ticari ilişkilerde taraflar, uyuşmazlık çıktığında hangi delillere dayanılacağını sözleşmeyle önceden belirleyebilir. TTK ve TBK ile HMK hükümlerinin kesiştiği bu alanda delil sözleşmesi, ispat yükünü ve yargılamanın seyrini baştan şekillendirir; ancak sınırsız değildir.
Delil Sözleşmesinin Sınırları
Taraflar belirli vakıaların yalnızca belirli delillerle ispat edilmesini kararlaştırabilir; örneğin ödemenin sadece banka kaydıyla kanıtlanacağı yönünde bir hüküm konulabilir. Buna karşılık bir tarafı tümüyle delilden yoksun bırakan, savunma imkânını ortadan kaldıran düzenlemeler geçerli kabul edilmez. Kesin delil sözleşmesi ile takdiri delil sözleşmesi arasındaki farkın metinde açık olması gerekir. Ayrıca cari hesap ve ekstre onayına ilişkin kayıtlar, itiraz süreleriyle birlikte okunmalıdır.
Asliye Ticaret Mahkemesinin Görev Alanı
Uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgiliyse ya da kanunda ticari dava sayılan hâllerden biri varsa, dava asliye ticaret mahkemesinde görülür. Şirket organlarına, ortaklık ilişkisine ve genel kurul kararlarına yönelik talepler de bu alandadır. Görevin kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle taraflar anlaşarak başka bir mahkemeyi görevli kılamaz; yalnızca yetki üzerinde sınırlı bir serbestlik vardır.
Yetki Sözleşmesi ve Tacir Sıfatı
Tacirler ile kamu tüzel kişileri arasında, belirli bir uyuşmazlığın belirli bir mahkemede görülmesi yazılı olarak kararlaştırılabilir. Karşı taraf tacir değilse bu kayıt işlevini yitirir; ayrıca kesin yetki kuralının bulunduğu hâllerde yetki sözleşmesi sonuç doğurmaz. Bu nedenle dava öncesinde sözleşmedeki yetki kaydı, tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın niteliği birlikte değerlendirilmelidir. Yabancılık unsuru taşıyan sözleşmelerde tahkim kaydının varlığı ayrıca kontrol edilir.
Arabuluculukta Anlaşma ile Dava Arasındaki Hesap
Konusu para alacağı olan ticari davalarda arabuluculuğa başvuru dava şartıdır. Bu aşamada verilecek karar şu adımlarla olgunlaştırılır:
- Delil sözleşmesinin hangi tarafa avantaj sağladığı tespit edilir.
- Elde bulunan kayıtların o sözleşmeye uygunluğu kontrol edilir.
- Ticari defter ve kayıtların ispat gücü değerlendirilir.
- Anlaşma tutarı ile yargılama süresi ve masrafı karşılaştırılır.
- Anlaşma belgesinin icra edilebilirliği güvenceye alınır.
Delil düzeni aleyhe kurulmuşsa, arabuluculuk aşamasındaki anlaşma çoğu zaman daha rasyonel bir çözümdür. Buna karşılık kayıtlar lehe ise, anlaşma tutarının indirimi kabul edilmeden önce ispat gücünün somut olarak ölçülmesi gerekir.
Bu metin genel bilgi amaçlıdır. Sözleşme metninin lafzı ve tarafların sıfatı sonucu doğrudan etkilediğinden, adım atmadan önce hukuki inceleme yapılması yerinde olur.