Ticari sözleşmelerdeki tahkim şartı, uyuşmazlık çıkmadan önce üzerinde en az durulan, çıktıktan sonra ise en çok tartışılan maddedir. 6102 sayılı TTK kapsamındaki ticari ilişkilerde tarafların iradesi geniş bir alanda korunur; sözleşmenin içeriği bakımından TBK'nın genel hükümleri ve usul yönünden tahkime ilişkin düzenlemeler birlikte uygulanır. Uyuşmazlık doğduğunda ilk sorulacak soru, uyuşmazlığın kim tarafından çözüleceğidir.
Geçerli Bir Tahkim Şartının Unsurları
- Tarafların uyuşmazlığı tahkime götürme iradesinin tereddütsüz olması
- Şartın yazılı biçimde ve sözleşmenin bütününe yansıyacak açıklıkta bulunması
- Tahkim yerinin, dilinin ve uygulanacak kuralların belirlenebilir olması
- Uyuşmazlığın tahkime elverişli bir konuya ilişkin olması
Bu unsurlardan biri eksikse şart işlevsiz kalabilir; "gerekirse tahkime gidilebilir" gibi seçimlik ifadeler taşıyan maddeler, bağlayıcılık tartışmasına açıktır.
Yetki İtirazının Zamanı
Tahkim şartı bulunmasına rağmen karşı taraf mahkemede dava açarsa, tahkim itirazının ilk itiraz olarak ve süresi içinde ileri sürülmesi gerekir. Bu itiraz zamanında yapılmazsa mahkemenin yetkisi kabul edilmiş sayılır ve tahkim şartı fiilen devre dışı kalır. Aynı şekilde esasa cevap verirken tahkim itirazının gölgede bırakılması da hak kaybı doğurur. Bu, ticari dosyalarda en sık karşılaşılan usul kaynaklı kayıplardan biridir.
Tahkimde İspat Düzeni Farklıdır
Tahkim yargılamasında delil sunumu genellikle dar bir takvime bağlanır ve sonradan delil ileri sürmek kural olarak mümkün olmaz. Bu nedenle ilk dilekçe aşamasında delil setinin tamamlanmış olması beklenir. Ticari defterlerin, teslim belgelerinin ve elektronik yazışmaların düzenli biçimde sunulması, sözleşmenin ifa aşamasına ilişkin anlatımın omurgasını oluşturur. Bilirkişi yerine taraf uzman görüşünün ağırlık taşıdığı yapılarda, uzmanın raporunu hazırlaması için gereken sürenin de takvime dahil edilmesi gerekir.
Kararın Sonrası ve Kısa Süreler
Hakem kararına karşı iptal davası açılabilir ve bu dava kısa bir süreye tabidir. İptal sebepleri sınırlı sayıdadır; kararın esas yönünden yanlış olduğu iddiası tek başına yeterli değildir. Sürenin kaçırılması hâlinde karar kesinleşir ve icra edilebilir hâle gelir. Yabancı unsurlu tahkimlerde ise kararın Türkiye'de icrası için tenfiz yoluna gidilmesi gerekir; tenfiz dosyasında usulüne uygun bildirim ve karar örneklerinin eksiksiz sunulması belirleyicidir.
Sözleşme Aşamasında Alınacak Önlem
- Tahkim şartı ile yetkili mahkeme şartı aynı sözleşmede çelişkili biçimde yer almamalıdır.
- Uyuşmazlığın kapsamı dar yazılmamalı, ifadan doğan tüm talepleri kapsamalıdır.
- Tebligat adresleri ve temsilci bilgileri güncel tutulmalıdır.
- Delil saklama yükümlülüğü sözleşmeye yazılarak süresi belirlenmelidir.
Bu değerlendirmeler genel çerçeveyi aktarır. Sözleşme metni ve tarafların ticari geçmişi sonucu doğrudan etkilediğinden, tahkim şartı işletilecek uyuşmazlıklarda ilk itiraz süreleri işlemeye başlamadan hukuki görüş alınması önerilir.