Ticari sözleşmelerde tahkim şartı, uyuşmazlığın devlet mahkemesi yerine hakem önünde çözülmesini öngören bir irade beyanıdır. Bu şartın varlığı, mahkemenin yetkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; itirazın doğru zamanda ve doğru biçimde ileri sürülmesine bağlıdır. Aşağıdaki çerçeve, tahkim şartı bulunan bir sözleşmede mahkeme yolunun sınırlarını ve uzlaşma ile dava arasındaki tercihi ele alır.
Tahkim İtirazının Zamanı
Tahkim şartına dayanan taraf, bu itirazı esasa cevap süresi içinde ilk itiraz olarak ileri sürmelidir. İtirazın geç yapılması hâlinde tarafların tahkim iradesinden zımnen vazgeçtiği sonucuna varılabilir ve dosya devlet mahkemesinde görülmeye devam eder. Bu nedenle dava tebliğ edildiğinde ilk kontrol edilecek belge, sözleşmenin uyuşmazlık çözümü maddesi olmalıdır.
Şartın Geçerliliği ve Kapsamı
Tahkim şartının işlerlik kazanması için tarafların iradesinin tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta olması gerekir. Uygulamada sorun çıkaran kalıplar bellidir: hem tahkimi hem belirli bir mahkemeyi yetkili gösteren çift başlı maddeler, hakem sayısı ve atama usulü belirtilmeyen düzenlemeler, tahkim yerinin hiç yazılmadığı hükümler. Ayrıca şart yalnızca sözleşmeden doğan alacak kalemlerini mi kapsıyor, yoksa haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme iddialarına da uzanıyor mu sorusu dosya başında yanıtlanmalıdır.
Tahkim Şartına Rağmen Mahkemeye Gidilebilen Hâller
Geçici hukuki koruma talepleri, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz gibi başlıklarda mahkemeye başvurulması tahkim iradesine aykırılık sayılmaz. Aynı şekilde delil tespiti talepleri de bu kapsamda değerlendirilir. Buna karşılık esasa ilişkin alacak talebinin mahkemeye taşınması, karşı taraf süresinde itiraz ederse usulden ret sonucunu doğurabilir.
Arabuluculuk Basamağı ile İlişki
Konusu para alacağı olan ticari davalarda arabuluculuk dava şartıdır. Tahkim yoluna gidilecek dosyalarda bu basamağın nasıl konumlanacağı ve tarafların anlaşma iradesinin hangi aşamada değerlendirileceği baştan planlanmalıdır. Uzlaşma ile uyuşmazlığı sürdürme arasındaki karar verilirken tahkim maliyeti, hakem ücreti, sürecin öngörülen takvimi ve kararın icra edilebilirliği birlikte tartılmalıdır; küçük tutarlı alacaklarda tahkim maliyeti alacağın kendisini anlamsızlaştırabilir.
Sözleşme Yazımında Önleyici Kontrol
İhtilaf doğmadan önce yapılacak en etkili müdahale, uyuşmazlık çözümü maddesinin tek bir yolu net biçimde göstermesidir. Türk Ticaret Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde kurulan sözleşmelerde bu madde, alacak takibinin hızını doğrudan belirler.
Yukarıdakiler genel bilgilendirme niteliğindedir. Sözleşme metninin lafzı sonucu değiştirebildiğinden, tahkim şartı içeren bir uyuşmazlıkta ilk adım atılmadan önce maddenin bir hukukçu tarafından yorumlanması yerinde olacaktır.