Ticari sözleşmelere konulan tahkim şartı, uyuşmazlık çıktığında iki taraflı bir etki yaratır: uyuşmazlığı devlet yargısının dışına taşır ve yanlış kapıya giden tarafı önemli bir zaman kaybına uğratır. Bu rehber, TTK ve TBK ekseninde tahkim şartının işleyip işlemediğini uyuşmazlık büyümeden test etmek için hazırlanmıştır.
Tahkim Şartı Gerçekten Geçerli mi?
Geçerlilik değerlendirmesinde ilk bakılacak nokta, şartın yazılı olması ve tarafların iradesini tereddütsüz yansıtmasıdır. Uygulamada sık görülen kusurlar şunlardır: hem tahkimi hem yetkili mahkemeyi aynı anda öngören çelişkili hükümler, hakem sayısı ve atama usulünün belirsiz bırakılması, tahkim yerinin ve uygulanacak kuralların hiç yazılmaması. Bu belirsizlikler şartı her zaman geçersiz kılmaz ama sürecin başında ayrı bir tartışma doğurarak takvimi uzatır. Genel işlem koşulu niteliğindeki metinlere gizlenmiş tahkim şartları ayrıca denetime tabidir.
Karşı Taraf Mahkemeye Giderse
Tahkim şartı bulunmasına rağmen açılan davada, tahkim itirazının yargılamanın en başında ve usulüne uygun biçimde ileri sürülmesi gerekir. Esasa cevap verilip savunma yapıldıktan sonra hatırlanan tahkim itirazı, çoğu zaman geç kalmış sayılır. Bu nedenle dava dilekçesi tebliğ alınır alınmaz yapılacak ilk iş, sözleşmenin uyuşmazlık çözümü maddesini okumak olmalıdır.
Sözleşme Aşamasında Kontrol Listesi
- Tahkim şartı kurumsal bir tahkim merkezine mi yoksa ad hoc yapıya mı gönderiyor?
- Hakem sayısı, atama usulü ve dilin belirlenmesi metinde var mı?
- İhtiyati tedbir ve delil tespiti için devlet mahkemesine başvurma imkânı saklı tutulmuş mu?
- Sözleşmedeki bağlı belgelerde çelişen yetki hükmü bulunuyor mu?
- Karşı tarafın malvarlığı ve kararın icra edileceği ülke dikkate alınmış mı?
Maliyet ve Süre Gerçekçiliği
Tahkimin hızlı olduğu genellemesi her dosya için doğru değildir. Hakem ücretleri, kurum masrafları ve bilirkişi giderleri baştan öngörülmezse, süreç ortasında finansman sorunu doğar. Uyuşmazlık tutarı düşük olan sözleşmelerde tahkim şartının ekonomik olarak anlamlı olup olmadığı, imza aşamasında değerlendirilmelidir. Eşik değere bağlı olarak küçük uyuşmazlıkların mahkemeye, büyük olanların tahkime gitmesini öngören kademeli hükümler bu sorunu kısmen çözer.
Karara Giden Yolda İkinci Plan
Hakem kararına karşı iptal davası dar sebeplere bağlıdır; esasın yeniden incelenmesi beklentisi gerçekçi değildir. Bu nedenle tahkim yargılamasında delil sunma ve itiraz fırsatlarının zamanında kullanılması, sonradan telafi edilemeyecek bir öneme sahiptir. Duruşma tutanaklarına yazılan itirazlar, iptal aşamasının tek dayanağı olabilir.
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir. Sözleşme metninizin lafzı ve karşı tarafın konumu tabloyu tümüyle değiştirebileceğinden, uyuşmazlık doğar doğmaz sözleşmenin bir hukukçuyla birlikte okunmasında yarar vardır.