Ticari nitelikteki bir sözleşme uyuşmazlığında dosyanın kaderi çoğu kez ilk duruşmadan önce belirlenir. Görev kuralı kamu düzenindendir; dava şartı olan arabuluculuk tamamlanmamışsa dosya esasa girilmeden reddedilir; yetki itirazı ise davanın aylarca başka bir şehre taşınmasına yol açabilir. Aşağıda TTK, TBK ve 6102 sayılı Kanun çerçevesinde ticari davalarda mahkeme ve yetki analizinin nasıl yapılacağı ele alınmaktadır.
Dava Ticari mi? Ayrımın Pratik Sonucu
Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen hususlardan doğan davalar, tarafların tacir olup olmamasına bakılmaksızın ticari sayılır. Bunun yanında her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olan uyuşmazlıklar da bu kapsama girer. Ticari nitelik, yalnızca hangi mahkemenin bakacağını değil; basit yargılama usulünün uygulanıp uygulanmayacağını, ticari örf ve âdetin dikkate alınmasını ve bazı hâllerde faiz rejimini de etkiler. Bu nedenle dilekçenin ilk paragrafında davanın ticari niteliğinin dayanağı açıkça gösterilmelidir.
Görev Kuralının Sertliği
Asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasındaki ilişki görev ilişkisidir ve mahkeme bunu kendiliğinden gözetir; taraflar itiraz etmese dahi görevsizlik kararı verilebilir. Görevsizlik kararı sonrasında dosyanın gönderilmesi için öngörülen kısa süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır. Bu, esasa ilişkin hiçbir kusuru bulunmayan alacaklının yalnızca usul nedeniyle zamanaşımı riskiyle karşılaşmasına yol açar.
Para Alacaklarında Arabuluculuk Dava Şartı
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerine ilişkin ticari davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Burada iki tuzak vardır: birincisi, arabuluculuk sürecinde ileri sürülmeyen bir alacak kaleminin sonradan dava dilekçesine eklenmesi; ikincisi, tespit veya men gibi para alacağı niteliği taşımayan taleplerle para talebinin aynı dosyada birleştirilmesi hâlinde şartın kapsamının yanlış belirlenmesidir. Arabuluculuk başvurusu, muhatap ve talep kalemleri yönünden davayla birebir örtüşmelidir.
Yetki: Genel Kural, İfa Yeri ve Tacirler Arası Yetki Sözleşmesi
- Genel yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri mahkemesidir.
- Sözleşmeden doğan davalarda, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir.
- Tacirler ile kamu tüzel kişileri, aralarındaki uyuşmazlık için yazılı yetki sözleşmesiyle belirli bir mahkemeyi yetkili kılabilir.
- Yetki sözleşmesinin geçerliliği için uyuşmazlığın kaynağının ve seçilen mahkemenin yeterli açıklıkta belirlenmiş olması aranır.
- Kesin yetki hâllerinde taraf iradesi sonuç doğurmaz; bu ayrım dava öncesinde kontrol edilmelidir.
Sözleşme Dosyasında Usul Kaynaklı Risk Noktaları
Temerrüt ihtarının hangi adrese, hangi yolla ve hangi içerikle gönderildiği; sözleşmede kararlaştırılan bildirim usulüne uyulup uyulmadığı; dönme, fesih veya cezai şart taleplerinin hangi sırayla ileri sürüldüğü esasa etki eden usul başlıklarıdır. Sözleşmede tahkim kaydı bulunuyorsa devlet mahkemesinde açılan dava, karşı tarafın süresinde ileri süreceği ilk itiraz üzerine reddedilebilir; bu nedenle sözleşme metni dava kararından önce baştan sona okunmalıdır.
Bu içerik genel bir yol haritası sunar. Sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve talep edilen kalemler görev, yetki ve arabuluculuk şartının sonucunu değiştirebilir; adım atmadan önce sözleşme ve yazışmaların bütünüyle incelenmesinde yarar vardır.