Ticari sözleşmelerin en az okunan maddesi, uyuşmazlık çıktığında en çok tartışılan madde olur: yetkili mahkeme ve uyuşmazlık çözüm kaydı. Yanlış kurgulanmış bir yetki maddesi, esasa girilmeden dosyanın yetkisizlikle reddine, süre kaybına ve gereksiz maliyete yol açar. Bu rehber, ticaret ve şirketler hukuku sözleşmelerinde yetki kaydını, sözleşme aşamasında alınacak önlemler ve uyuşmazlık doğduğunda uzlaşma ile dava arasındaki tercih ekseninde ele alıyor.
Yetki Sözleşmesinin Geçerlilik Sınırları
Hukuk Muhakemeleri Kanunu, yetki sözleşmesi yapılabilmesini belirli koşullara bağlar. Kesin yetki kuralının bulunduğu hâllerde taraflar aksini kararlaştıramaz. Ayrıca yetki sözleşmesinin, tacir veya kamu tüzel kişisi olmayan taraflar bakımından yapılamayacağı kuralı, ticari ilişkinin karşı tarafının sıfatını sözleşme aşamasında doğrulamayı zorunlu kılar. Pratikte kontrol edilecek noktalar:
- Her iki tarafın da tacir sıfatını taşıyıp taşımadığı
- Uyuşmazlığın kesin yetki kuralına tabi bir konuya girip girmediği
- Yetkinin münhasır mı yoksa seçimlik mi kararlaştırıldığı
- Yabancılık unsuru varsa, yetki ve uygulanacak hukuk kayıtlarının birbiriyle tutarlılığı
Tahkim, Arabuluculuk ve Mahkeme Arasındaki Seçim
Yetki maddesi yalnızca hangi şehirde dava açılacağını değil, uyuşmazlığın hangi yöntemle çözüleceğini de belirler. Tahkim kaydı, gizlilik ve hız avantajı sağlarken maliyeti öne çeker ve kanun yolunu daraltır. Ticari davalarda arabuluculuk zaten dava şartı olduğundan, sözleşmeye ayrıca eklenen müzakere kademeleri süreci uzatabilir. Sözleşme kurulurken şu soru netleştirilmelidir: bu ilişkide muhtemel uyuşmazlık tutarı, tahkim masrafını taşıyacak büyüklükte mi?
Şirketler Hukukuna Özgü Kesişimler
- Genel kurul kararlarının iptali: Bu tür davalarda şirket merkezine bağlı yetki kuralı sözleşmeyle değiştirilemez.
- Pay devri sözleşmeleri: Devir sözleşmesindeki yetki kaydı ile esas sözleşmedeki hükümlerin çelişmemesi gerekir.
- Ortaklar sözleşmesi: Şirketin taraf olmadığı bir ortaklar sözleşmesindeki kayıt, şirkete karşı ileri sürülemez.
- Yönetici sorumluluğu: Sorumluluk davalarında yetki, sözleşmesel ilişkiden bağımsız kurallara tabi olabilir.
Uyuşmazlık Doğduktan Sonra Ne Yapılmalı?
Dava açılırken yetkinin doğru belirlenmesi kadar, karşı taraf yetki itirazında bulunduğunda buna zamanında cevap verilmesi de önemlidir. Yetki itirazı ilk itirazlar arasında ve süresinde ileri sürülmezse etkisini yitirebilir. Öte yandan yetkisizlik kararı çıkması hâlinde dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi için öngörülen süreye uyulmaması, davanın açılmamış sayılmasına yol açar; bu, çoğu ticari dosyada zamanaşımıyla birleştiğinde ağır sonuç doğurur.
Buradaki açıklamalar genel çerçeve içindir. Sözleşmenizin metni, tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın konusu sonucu değiştirebilir; imza öncesinde ya da uyuşmazlık doğar doğmaz sözleşmenizi hukuken gözden geçirtmeniz isabetli olur.