Aynı maddi olay, çoğu zaman hem sözleşmeye aykırılık hem de haksız fiil olarak okunabilir. Bu tercih masabaşı bir tercih değildir: TBK'daki sorumluluk rejimleri, HMK'nın ispat ve görev kuralları, tüketici işlemi söz konusuysa TKHK'nın özel düzenlemeleri farklı sonuçlar doğurur. Yanlış nitelendirme, dosyayı en başta yanlış kapıya götürür.
İki Farklı Hukuki Sebep, Tek Olay
Bir teslimatın gecikmesi sözleşme ihlalidir; teslim sırasında üçüncü kişinin malına verilen zarar ise haksız fiildir. Aralarındaki sınır her zaman bu kadar net değildir. Sözleşme öncesi görüşmelerdeki yanıltıcı beyanlar, sözleşme kurulmuş olsa bile ayrı bir sorumluluk kaynağı olarak tartışılabilir. Dilekçede vakıaları anlatırken hangi davranışın hangi yükümlülüğü ihlal ettiği ayrı ayrı gösterilmelidir.
Nitelendirme Görev ve Yetkiyi Değiştirir
- Taraflardan biri tüketici sayılıyorsa uyuşmazlık tüketici yargılamasına girer; genel mahkemede açılan dava usulden reddedilebilir.
- İki taraf da tacir ve iş ticari işletmeleriyle ilgiliyse ticaret mahkemesi gündeme gelir ve ticari davalarda arabuluculuk şartı gözden kaçırılmamalıdır.
- Haksız fiilde zararın meydana geldiği yer mahkemesi de yetkili olabilirken, sözleşmesel taleplerde ifa yeri ve varsa yetki sözleşmesi öne çıkar.
İspat Yükü Nerede Ayrışır
Sözleşmeden doğan taleplerde borçlunun kusursuzluğunu ispatlaması beklenirken, haksız fiilde kural olarak zarar gören kusur, zarar ve illiyet bağını ortaya koymak durumundadır. Bu fark, elinizdeki delil setiyle doğrudan ilgilidir: yazılı sözleşme ve yazışma arşivi güçlüyse sözleşmesel kurgu, buna karşılık tanık ve olay yeri kayıtları ağırlıktaysa haksız fiil kurgusu daha savunulabilir olabilir.
Sözleşme Yorumunda Kullanılabilecek Deliller
Metin tek başına okunmaz. Tarafların sözleşme öncesi yazışmaları, teklif ve şartname ekleri, faturalandırma pratiği, önceki dönemlerde aynı hükmün nasıl uygulandığı ve ödemelerin fiilî akışı, iradenin gerçek içeriğini gösterir. Genel işlem koşulu niteliğindeki hükümler bakımından ise, hükmün müzakere edilip edilmediği ayrıca tartışılabilir bir konudur.
Terditli Talep Kurgusu
Nitelendirme tartışmalıysa, talebi tek bir hukuki sebebe kilitlemek yerine kademeli kurmak riski azaltır. Ancak bu kurgunun harç, faiz başlangıcı ve zamanaşımı sonuçları farklı olduğundan, sıralama rastgele değil bilinçli seçilmelidir. Faiz talebinin hangi tarihten istendiğinin dilekçede açık yazılması da sonradan düzeltilmesi güç bir eksikliktir.
Bu içerik yol gösterici bir çerçeve sunar; somut sözleşme metniniz ve olayın gelişimi nitelendirmeyi tamamen değiştirebilir. Dava yolunu seçmeden önce belgelerinizi bir hukukçuyla birlikte gözden geçirmeniz uygun olur.