Sözleşmeye aykırılık iddiası, çoğu zaman taraflar arasındaki yazışmanın dağınıklığı yüzünden kaybedilir. Türk Borçlar Kanunu borçlunun temerrüde düşürülmesini ve alacağın muaccel hâle gelmesini belirli usullere bağlar; HMK ise bu olguların hangi delille ispatlanacağını düzenler. Bu rehberin odağı, alacak zamanaşımı dolmadan önce ispat malzemesini hangi sırayla üretmek gerektiğidir.
İhlal Anını Belgeye Bağlamak
İlk soru edimin ne zaman ifa edilmesi gerektiğidir. Vadeye bağlı bir borçta temerrüt kural olarak vadenin geçmesiyle doğar; vade belirlenmemişse alacaklının ihtarı gerekir. İhtar, ileride hem faiz başlangıcını hem zamanaşımının kesilip kesilmediğini tartışmaya açacağı için tebliğ belgesiyle birlikte saklanmalıdır. Elektronik posta ve mesajlaşma kayıtları destekleyici olabilir; ancak tek başına tebliğ yerine geçtiğini varsaymak risklidir.
Zamanaşımı Süresini Baştan Belirlemek
Borçlar hukukunda alacaklar için kural olarak on yıllık genel süre öngörülmüştür; kira bedeli, ücret, vekâlet ve benzeri dönemsel ya da meslekî nitelikteki bazı alacaklar ise daha kısa süreye tabidir. Hangi sürenin uygulanacağı, sözleşmenin başlığına değil edimin niteliğine göre belirlenir. Bu ayrım yapılmadan açılan dava, esasa girilmeden zamanaşımı defiyle karşılaşabilir.
- Her alacak kalemi için süre ayrı hesaplanır; tek bir sözleşmede farklı süreler işleyebilir.
- Sürenin başlangıcı muacceliyet tarihidir; fatura tarihi her zaman aynı anlama gelmez.
- Dava, takip veya borçlunun ikrarı gibi kesme sebepleri tarihiyle birlikte not edilir.
Delil Malzemesini Katmanlamak
Ticari ilişkilerde ispat malzemesi genellikle üç katmanda toplanır: sözleşme ve ekleri, ifa sürecinde üretilen belgeler (teslim tutanağı, irsaliye, hakediş, kabul yazısı) ve ihtilaf çıktıktan sonraki yazışmalar. Üçüncü katman çoğunlukla en zayıf halkadır; çünkü taraflar ihtilaf sonrası yazışmayı savunma refleksiyle kurar. Buna karşılık ikinci katman, edimin gerçekten yerine getirilip getirilmediğini gösterdiği için genellikle belirleyicidir.
Tüketici İlişkisi mi, Ticari İlişki mi
Aynı ihlal, tarafların sıfatına göre farklı yola gider. İlişki 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamındaysa uyuşmazlık parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi hattında ilerler ve ispat kolaylıkları devreye girer. Ticari nitelikteki uyuşmazlıklarda ise dava açılmadan önce arabuluculuk dava şartı olarak karşımıza çıkar. Yanlış hatta başlanması, süre işlemeye devam ederken aylar kaybedilmesine yol açar.
Dava Öncesi Kontrol Listesi
- Sözleşmenin imzalı ve ekleriyle bütünlüklü nüshası temin edilir.
- Muacceliyet tarihi ve uygulanacak zamanaşımı süresi yazılı olarak tespit edilir.
- İhtar ve tebliğ belgeleri kronolojiye eklenir.
- Zarar kalemleri ayrı ayrı hesaplanır; hesaplama yöntemi dilekçede gösterilir.
- Arabuluculuk zorunluluğu bulunup bulunmadığı kontrol edilir.
Bu metin genel çerçeve sunar. Sözleşmenin özel hükümleri, zamanaşımını ve ispat yükünü değiştirebileceğinden, somut dosyada hukuki destek alınması önerilir.