Sözleşmesinin ihlal edildiğini düşünen taraf için belirleyici soru, haklı olup olmadığından önce şudur: nereye, hangi sırayla ve hangi taleple başvurulacak? Uygulamada kaybedilen hakların önemli bir bölümü esasa ilişkin zayıflıktan değil, başvurunun yanlış mercie yapılması ve bu sırada sürelerin tüketilmesinden doğar. Bu rehber, TBK ve HMK çerçevesinde ihlal iddiasının hangi kapıdan ileri sürüleceğini ele alıyor.
Önce Tarafların Sıfatı, Sonra Merci
Aynı ihlal, tarafların sıfatına göre bambaşka bir yola tabidir. Taraflardan biri tüketici konumundaysa uyuşmazlık TKHK kapsamına girer ve parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi devreye girer. İki tacir arasındaki ticari nitelikteki ilişkilerde asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Bunların dışındaki adi sözleşmelerde genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Sözleşmede yetki kaydı ya da tahkim şartı bulunup bulunmadığı da ilk okumada tespit edilmelidir; geçerli bir tahkim şartı varken mahkemeye gidilmesi, dosyanın esasa hiç girilmeden reddine yol açabilir.
İhtarnamenin İçeriği Sonucu Belirler
İhtar yalnızca bir nezaket adımı değil, çoğu halde temerrüdün ve buna bağlı hakların doğduğu andır. İhtarda hangi edimin yerine getirilmediği, ne yapılması istendiği ve verilen sürenin ne zaman dolacağı somut biçimde yazılmalıdır. Gereğinin yapılmasını talep ederim kalıbındaki genel ifadeler, sonradan ifa için süre verildiğini ispat etmeyi güçleştirir. İhtarın tebliğ tarihi sonraki bütün hesapların başlangıç noktasıdır; tebliğ şerhi dosyanın en başına konulmalıdır.
Dava Şartı Arabuluculuk Basamağı
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri bakımından ticari ve tüketici uyuşmazlıklarında arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu basamak atlandığında dava, esası hiç incelenmeden usulden reddedilir. Buna karşılık sözleşmenin geçersizliğinin tespiti gibi konusu para olmayan istemler farklı değerlendirilir. Talep sepetinin nasıl kurulduğu hangi basamağın zorunlu olduğunu doğrudan etkilediğinden, dilekçe yazımından önce netleştirilmelidir.
Yorum Uyuşmazlığında Dayanılacak Ölçütler
Metnin anlamı tartışmalıysa TBK'nın yorum yaklaşımı, tarafların gerçek ve ortak iradesini esas alır; yanlış yazımlar ve seçilen sözcükler bu iradenin önüne geçmez. Bu iradeyi gösteren en güçlü malzeme, sözleşme öncesi yazışmalar, teklif ve şartname metinleri, fatura ile irsaliye akışı ve tarafların yıllar içindeki fiilî uygulamasıdır. Matbu genel işlem koşullarında ise belirsizliklerin, o hükmü düzenleyen tarafın aleyhine yorumlanması gündeme gelir.
Başvuru Dosyasında Bulunması Gerekenler
- İmzalı sözleşme metni, ek protokoller ve zeyilnameler
- İhtarname örneği ile tebliğ belgesi
- Edimin yerine getirilip getirilmediğini gösteren ödeme ve teslim kayıtları
- Yazışmaların tarih sıralı, kesintisiz dökümü
- Zarar kalemlerini kalem kalem gösteren hesap tablosu
Buradaki açıklamalar genel nitelikte bilgilendirmedir. Her sözleşme kendi metni, tarafların sıfatı ve olayın gelişimi içinde değerlendirilir; başvuru yolunu ve süresini kesinleştirmeden adım atmamak, dosyayı bir avukatla birlikte gözden geçirmek yararlı olur.