Sözleşme uyuşmazlıklarının önemli bir kısmı, tarafların farklı şeyler kararlaştırmasından değil, aynı cümleyi farklı okumasından doğar. TBK ekseninde yürüyen bu tartışmada ihlal iddiasını ileri sürecek tarafın iki işi vardır: metnin nasıl yorumlanacağını gerekçelendirmek ve dosyayı görevli mercie götürmek. İkincisi ihmal edildiğinde, birincisi ne kadar sağlam kurulsa da sonuç doğurmaz.
Yorum, boşluk doldurma ve nitelendirme
Yorumda öncelik tarafların gerçek ve ortak iradesine verilir; kullanılan başlık ya da kelimeler bu iradeyi tek başına belirlemez. Metinde hiç düzenlenmemiş bir konu varsa artık yorum değil boşluk doldurma söz konusudur ve kanunun tamamlayıcı hükümleri devreye girer. Sözleşmenin hukuki niteliğinin belirlenmesi ise ayrı bir aşamadır: satım, eser, vekâlet ya da karma bir yapı olması, ihlalin sonuçlarını ve zamanaşımını değiştirir.
Aleyhe yorum ve genel işlem koşulları
Metni tek yanlı hazırlayan tarafın yararına olan belirsizlikler, kural olarak o tarafın aleyhine değerlendirilir. Standart hâle getirilmiş ve karşı tarafla müzakere edilmemiş koşullar bakımından TBK genel işlem koşullarına ilişkin çerçeve uygulanır; ilişki tüketici işlemi niteliğindeyse TKHK korumaları ayrıca gündeme gelir. Bu nedenle dosyaya yalnızca imzalı sözleşme değil, müzakere sürecini gösteren yazışmalar da konulmalıdır.
İhlali ileri sürerken sıra
- İhlal edildiği söylenen yükümlülük, sözleşmedeki hangi cümleye dayandığı gösterilerek tanımlanır.
- Muacceliyet ve temerrüt için gerekliyse ihtar gönderilir; tarih ve tebliğ belgesi saklanır.
- Seçimlik haklar arasında yapılan tercih açık yazılır; ifadan vazgeçme ile ifayı isteme aynı dilekçede çelişmeyecek biçimde kurulur.
- Zarar kalemleri ayrı ayrı hesaplanır, her kalem bir belgeye bağlanır.
- Karşı tarafın savunmasında öne süreceği yorum ihtimali baştan yanıtlanır.
Merci ve dava şartı kontrolü
Aynı ihlal iddiası, tarafların niteliğine göre farklı mahkemelere gider: ilişki tüketici işlemi ise tüketici mahkemesi, her iki taraf için ticari nitelikteyse asliye ticaret mahkemesi, diğer hâllerde genel mahkemeler gündeme gelir. Sözleşmede geçerli bir tahkim kaydı varsa mahkeme yolu ilk itirazla kapanabilir; yetki kaydının hangi hâllerde bağlayıcı olduğu da ayrıca değerlendirilmelidir. Konusu para alacağı olan ticari ve tüketici uyuşmazlıklarında dava şartı niteliğindeki arabuluculuk aşaması tamamlanmadan dava açılması, esasa girilmeden ret sonucunu doğurur.
Buradaki değerlendirmeler geneldir. Sözleşme metni, tarafların ticari geçmişi ve yazışmaların içeriği sonucu etkilediğinden, uyuşmazlığınız için ayrı bir hukuki inceleme yapılması gerekir.