Sözleşme ilişkisinden doğan tazminat taleplerinde dosyanın sonucu çoğu zaman esasa girilmeden önce belirlenir: talep hangi mahkemede, hangi yer mahkemesinde ve ne zaman ileri sürülmüştür? Bu rehber, TBK ve HMK ekseninde sözleşme yorumu ile görev-yetki analizinin nasıl birlikte kurulacağına ve süre kaybının nasıl önleneceğine odaklanır.
Talebin Hukuki Niteliği Mahkemeyi Belirler
Aynı olaydan hem sözleşmeye aykırılık hem de haksız fiil kaynaklı talep doğabilir. Talebin dayanağı, görevli mahkemeyi ve uygulanacak süre rejimini birlikte değiştirir. Taraflardan biri tüketici sıfatını taşıyorsa uyuşmazlık TKHK kapsamına girip tüketici mahkemesinin görev alanına, her iki taraf tacir olup iş ticari nitelikteyse asliye ticaret mahkemesinin görev alanına girebilir; bunların dışında genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Görev kuralı kamu düzenindendir; yanlış mahkemede açılan dava esastan incelenmez.
Yetki: Genel Kural ve Sözleşmeye Dayalı Seçenekler
HMK'nın genel yetki kuralı davalının yerleşim yeri mahkemesini işaret eder. Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de seçimlik olarak gündeme gelir. Sözleşmedeki yetki kaydı ise ancak kanunun izin verdiği kişiler arasında ve kesin yetki kuralına aykırı olmamak şartıyla sonuç doğurur; zayıf taraf konumundaki kişi aleyhine kurulan yetki kayıtları uygulamada sıklıkla etkisiz kalır.
Sözleşme Yorumu Yetki Tartışmasını Nasıl Etkiler
İfa yerinin neresi olduğu, edimin para borcu mu yoksa yapma borcu mu olduğu ve tahkim kaydının bulunup bulunmadığı doğrudan sözleşme yorumuyla belirlenir. Yorumda sözleşmeye verilen başlık değil tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır; metnin bütünü, ekleri, teslim tutanakları ve yazışmalar birlikte okunur. Belirsiz veya çift anlamlı kayıtlar, kaydı hazırlayan ve dayatan taraf aleyhine yorumlanmaya elverişlidir. Bu nedenle yetki itirazına hazırlanırken sözleşme metninin yanına e-posta trafiği, sipariş formları ve fatura kayıtları da eklenmelidir.
Zamanaşımı ile Hak Düşürücü Süreyi Karıştırmamak
Zamanaşımı kural olarak karşı tarafça ileri sürülmedikçe dikkate alınmaz; hak düşürücü süre ise mahkemece kendiliğinden gözetilir ve dolduğunda talep hakkı bütünüyle ortadan kalkar. Ayıp ihbarı, dönme veya fesih beyanı, seçimlik hakların kullanımı gibi işlemler kısa sürelere bağlı olabildiğinden, dosyanın en başında hangi sürenin hangi türden olduğu ayrı ayrı yazılmalıdır. Süre yanlış sınıflandırıldığında tazminat talebi esasa girilmeden reddedilebilir.
Dosya Kurarken Kontrol Listesi
- Talebin sözleşmesel mi haksız fiil kaynaklı mı olduğu tek cümleyle yazıldı mı?
- Tarafların sıfatı (tüketici, tacir, gerçek kişi) belgeyle desteklendi mi?
- İfa yeri ve yetki kaydı sözleşme metninden alıntıyla gösterildi mi?
- Zarar kalemleri ayrı ayrı ve hesaplanabilir biçimde listelendi mi?
- İhtar, ihbar ve tebligat tarihleri tek bir takvimde toplandı mı?
Burada anlatılanlar genel nitelikte bilgilendirmedir; sözleşmenin lafzı, tarafların sıfatı ve olayın tarihi görev, yetki ve süre sonuçlarını tümüyle değiştirebilir. Kendi dosyanız için adım atmadan önce sözleşme metniyle birlikte bir hukukçuya danışmanız yerinde olur.