Haksız fiilden doğan tazminat taleplerinde dosyanın ilk günlerinde verilen iki karar sonucu belirler: uyuşmazlığın dava öncesi arabuluculuğa tabi olup olmadığı ve davanın hangi mahkemede açılacağı. Bu iki soru yanlış cevaplanırsa, esasa ilişkin haklı bir talep usulden dönerek zaman kaybettirir. Aşağıda bu iki eşik ve zamanaşımı ilişkisi ele alınmaktadır.
Arabuluculuk Her Uyuşmazlıkta Zorunlu Değildir
Dava şartı arabuluculuk, kanunun belirlediği uyuşmazlık türleriyle sınırlıdır. Ticari nitelikteki alacak ve tazminat talepleri ile tüketici uyuşmazlıklarının önemli bir bölümü bu kapsamdayken, her haksız fiil davası kendiliğinden zorunlu arabuluculuğa tabi sayılmaz. Uyuşmazlığın ticari sayılıp sayılmadığı, tarafların sıfatı ve ilişkinin niteliğine göre TTK ölçütleriyle belirlenir. Şart varken atlanırsa dava usulden reddedilir; şart yokken gidilirse gereksiz zaman harcanır.
Görev Analizi
- Taraflardan biri tüketici sıfatı taşıyorsa TKHK çerçevesinde tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi gündeme gelir.
- İlişki iki tacir arasında ve ticari işletmeyi ilgilendiriyorsa asliye ticaret mahkemesi görevlidir.
- Bunların dışında kalan TBK kaynaklı tazminat talepleri kural olarak asliye hukuk mahkemesinin görev alanındadır.
- Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, ceza dosyası hukuk davasından bağımsız yürür; ancak ceza zamanaşımının hukuk davasına etkisi ayrıca değerlendirilir.
Zamanaşımı ile Arabuluculuk Süresinin Kesişimi
Haksız fiilde zamanaşımı, zararın ve failin öğrenilmesine bağlı olarak işlemeye başlar. Arabuluculuk sürecinin başlaması zamanaşımına etki eder; ancak bu etkinin kapsamı süreç sona erdikten sonra da doğru hesaplanmalıdır. Uygulamada risk, son tutanağın düzenlendiği tarihin not edilmemesi ve dava dilekçesinin bu tarihe göre planlanmamasıdır. Zamanaşımının dolmasına az kalan dosyalarda arabuluculuk başvurusu geciktirilmemelidir.
Görüşmeye Hazırlıksız Girmenin Bedeli
- Zarar kalemleri belgelenmeden masaya oturulması, sayısal pazarlığı imkânsız kılar.
- Kusur oranı tartışmalıysa, teknik değerlendirme ihtiyacı görüşme öncesi not edilmelidir.
- Anlaşma belgesinin kapsamı dar yazılırsa, kapsam dışı kalan kalemler için ikinci bir süreç gerekir.
- Anlaşma metninde ifa takvimi ve temerrüt sonuçları yazılmazsa, belge elde olmasına rağmen tahsil sorunu doğar.
Anlaşmama Hâlinde Dava Kurgusu
Görüşmede ortaya çıkan beyanlar, sürecin gizliliği kuralları çerçevesinde değerlendirilir; bu nedenle dava dilekçesi görüşme içeriğine değil, bağımsız delillere dayandırılmalıdır. Talep kalemlerinin ölçülebilir yazılması, faiz başlangıcının açıkça belirtilmesi ve delillerin her kalemle eşleştirilmesi, yargılamanın uzamasını önler.
Yukarıdaki açıklamalar genel çerçeve sunar. İlişkinin niteliği ve tarafların sıfatı değiştiğinde hem arabuluculuk zorunluluğu hem de görevli mahkeme değişebileceğinden, başvuru öncesinde dosyanın hukuken sınıflandırılması yerinde olur.