Bir alacağın esasen haklı olması, o alacağın bugün hâlâ istenebilir olduğu anlamına gelmez. Zamanaşımı tartışmasının kaybedildiği dosyalarda sorun çoğu zaman maddi hukukta değil, sürenin ne zaman işlemeye başladığının ve arada kesilip kesilmediğinin belgeyle gösterilememesindedir. Aşağıda, TBK ve HMK çerçevesinde alacak ilişkilerinde süre savunmasına karşı kurulacak delil düzeni ele alınmaktadır.
Önce ayrım yapın: defi mi, resen dikkate alınan süre mi?
Zamanaşımı kural olarak bir defidir; borçlu ileri sürmedikçe hâkim kendiliğinden gözetmez ve usulüne uygun zamanda ileri sürülmezse dinlenmez. Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini sona erdirir; taraflar hiç değinmese bile mahkemece resen dikkate alınır. Pratik sonuç şudur: hak düşürücü süreye tabi bir talepte "karşı taraf ileri sürmedi" savunması sizi kurtarmaz. Bu nedenle dilekçe yazılmadan önce talebin hangi kategoriye girdiği yazılı olarak tespit edilmelidir.
Sürenin başlangıç anını gösteren belgeler
TBK, alacaklar için kural olarak on yıllık genel bir süre benimsemiş; kira bedeli, iş görme ve benzeri dönemsel edimler bakımından daha kısa bir süre öngörmüştür. Ancak asıl tartışma sürenin uzunluğunda değil, alacağın muaccel olduğu andadır. Dosyaya konulacak belgeler bu anı işaretlemelidir:
- Edimin ifa edileceği tarihi gösteren sözleşme hükmü veya sipariş formu
- Fatura, irsaliye, teslim tutanağı gibi ifa anını sabitleyen kayıtlar
- Vade belirlenmemişse ihtarın tebliğ edildiğini gösteren belge
- Taksitli ilişkilerde her taksit için ayrı vade tablosu
Kesilmeyi kanıtlayan deliller
Sürenin dolduğu izlenimi veren dosyalarda kurtarıcı unsur çoğu zaman kesilme olgusudur. Borcun ikrar edildiği yazışma, kısmi ödeme veya faiz ödemesine ilişkin dekont, rehin ya da kefalet verilmesi, dava veya icra takibi başlatılması bu kapsamda değerlendirilir. Bu belgelerin yalnızca varlığı değil, tarihi önemlidir; tarihsiz bir yazışma kesilme iddiasını taşımaz. Elektronik yazışmalarda gönderim zamanını gösteren başlık bilgileri de dosyaya eklenmelidir.
Karşı tarafın defisine hazırlıklı gitmek
- Dava açılmadan önce zamanaşımı savunmasının geleceği varsayılarak karşı delil listesi hazırlanır.
- Kesilme iddiasına dayanak her belge, tarih sırasına göre tek bir dizinde toplanır.
- Kesilmeden sonra yeni sürenin baştan işlemeye başladığı dikkate alınarak takvim güncellenir.
- Alacağın bir kısmı zamanaşımına uğramış olabileceğinden, talep kalemleri ayrıştırılarak yazılır.
Dosya kapanmadan son kontrol
Zamanaşımına uğramış bir borcun ifası geri istenemez; buna karşılık zamanaşımının ileri sürülmesi bazı hâllerde dürüstlük kuralına aykırı görülebilir. Bu ihtimalleri değerlendirebilmek için tarafların dava öncesi davranışları da kayda geçirilmelidir.
Buradaki açıklamalar yalnızca genel bilgi vermek amacıyla kaleme alınmıştır; her sözleşme ilişkisinin kendine özgü vade ve ifa yapısı sonuçları değiştirebileceğinden, somut dosya için hukuki destek alınması yerinde olur.