Borçlar hukukundan doğan uyuşmazlıklarda alacağın haklılığı kadar, hangi tarihte ileri sürüldüğü de sonucu belirler. TBK'nın zamanaşımına ilişkin düzenlemesi ile HMK'nın ispat ve savunma kurallarının kesiştiği nokta, dosyaların önemli bir bölümünde esasa hiç girilmeden karar verilmesine yol açar.
Zamanaşımı kendiliğinden dikkate alınmaz
Hak düşürücü sürenin aksine zamanaşımı, hâkim tarafından resen değil ancak borçlunun def'i olarak ileri sürmesi hâlinde dikkate alınır. Bu def'inin usulüne uygun zamanda, kural olarak cevap dilekçesiyle sunulması gerekir; savunmanın genişletilmesi yasağı devreye girdikten sonra ileri sürülen zamanaşımı def'i, karşı taraf açık rıza göstermedikçe değerlendirilmez. Uygulamada en pahalı hata, güçlü bir zamanaşımı savunmasının süresi geçtikten sonra hatırlanmasıdır.
Sürenin başlangıcı ve kesilmesi
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işlemeye başlar. Bu an, sözleşmede vade kararlaştırılmışsa vade tarihi, kararlaştırılmamışsa ihtar veya talep tarihidir. Süre, borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması, faiz ödemesi, teminat vermesi veya alacaklının dava ya da icra takibi başlatmasıyla kesilir ve baştan işlemeye başlar. TBK, sözleşme ilişkilerinde genel bir süre öngörmekle birlikte kira bedeli, işçi ücreti ve dönemsel edimler gibi bazı alacaklar için daha kısa süreler belirlemiştir; haksız fiilden doğan alacaklarda ise öğrenmeye bağlı kısa süre ile fiilden itibaren işleyen uzun süre birlikte uygulanır.
Def'iyi destekleyen belge seti
- Sözleşme metni ve vade hükmünü içeren ekler
- Fatura tarihleri ve teslim belgeleri
- Cari hesap ekstreleri ve mutabakat yazışmaları
- Gönderilmiş ihtarnameler ile tebliğ şerhleri
- Kısmi ödeme yapılmışsa dekontlar ve açıklama alanları
Savunmayı kurma sırası
- Alacağın hukuki niteliği belirlenir; uygulanacak sürenin hangisi olduğu buna bağlıdır.
- Muacceliyet tarihi tek bir zaman çizelgesine yazılır.
- Kesme ve durma sebepleri karşı taraf açısından da taranır.
- Def'i cevap dilekçesine açıkça ve ayrı başlık altında konur.
- Zamanaşımı kabul edilmezse devreye girecek esasa ilişkin savunma aynı dilekçede kurulur.
İspat kuralları ile ilişkisi
Zamanaşımı tartışması çoğu zaman ödeme iddiasıyla birlikte yürür. HMK, belirli bir tutarın üzerindeki hukuki işlemlerin senetle ispatını arar ve senede karşı senetle ispat kuralı burada belirleyici olur. Bu nedenle ödeme savunması yapan tarafın dekont, makbuz veya yazılı ibra belgesine dayanması beklenir; tanık beyanı çoğu hâlde yeterli görülmez. Kısmi ödemenin zamanaşımını kestiği hatırlandığında, ödeme savunması ile zamanaşımı def'inin birlikte kurulması ayrıca dikkat gerektirir.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır. Sözleşmenin türü, tarafların tacir olup olmaması ve ödeme geçmişi uygulanacak süreyi değiştirebileceğinden, dava dilekçesi elinize ulaştığı anda cevap süresi içinde hukuki değerlendirme alınması gerekir.