Alacak uyuşmazlıklarında iki tartışma çoğu zaman iç içe geçer: alacağın zamanaşımına uğrayıp uğramadığı ve sözleşmenin hangi anlama geldiği. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu bakımından bu ikisi bağlantılıdır; çünkü sözleşmenin nasıl yorumlandığı, alacağın hangi türden sayılacağını ve dolayısıyla hangi zamanaşımı süresine tabi olacağını belirler. Yorum tartışması kazanılırken zamanaşımı def'inin gözden kaçması, uygulamada sık rastlanan bir hak kaybıdır.
Önce Muacceliyet Tarihini Sabitleyin
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işler. Taksitli ödemelerde her taksit için ayrı bir başlangıç doğabilir; dönemsel edimlerde ise süre her dönem için bağımsız işler. Sözleşmede muacceliyet şartı varsa, bu şartın gerçekleştiği tarih belgeyle gösterilmelidir. Bu tarih netleşmeden yapılan zamanaşımı hesabı, sonraki bütün savunmayı sarsar.
Süreyi Kesen ve Durduran Olayları Ayrıştırın
- Borçlunun borcu ikrar eden yazısı ya da kısmi ödemesi.
- Dava açılması veya icra takibi başlatılması.
- Tarafların yazışmalarında yer alan ödeme taahhüdü.
Buna karşılık, karşı tarafa gönderilen ihtarnamenin tek başına zamanaşımını kestiği varsayımı yaygın bir yanılgıdır. İhtarname temerrüt bakımından önemlidir; zamanaşımı bakımından etkisi ayrı değerlendirilir.
Yorum Uyuşmazlığında Dayanılacak Malzeme
- Sözleşme öncesi yazışmalar ve teklif metinleri.
- Tarafların sözleşmeyi fiilen nasıl uyguladığını gösteren ödeme ve teslim kayıtları.
- Aynı taraflar arasındaki önceki sözleşmelerin düzenleme biçimi.
- Genel işlem koşulu niteliğindeki hükümlerin ayrıca değerlendirilmesi; tüketici tarafı bulunan ilişkilerde 6502 sayılı Kanun kapsamındaki denetim gündeme gelir.
Def'iyi Ne Zaman İleri Sürmek Gerekir
Zamanaşımı, mahkemece kendiliğinden dikkate alınmaz; taraf usulüne uygun şekilde ve zamanında ileri sürmelidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun kurduğu yargılama düzeninde iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı devreye girdiğinden, def'inin dilekçeler aşamasında ortaya konması gerekir. Sonradan hatırlanan bir def'i, esasen haklı olsa bile dinlenmeyebilir.
İki Savunmayı Aynı Dilekçede Kurgulamak
Pratikte doğru yaklaşım, savunmayı kademeli yazmaktır: öncelikle alacağın zamanaşımına uğradığı, bu kabul edilmezse sözleşmenin ileri sürülen anlamda yorumlanamayacağı, o da kabul edilmezse miktarın hesabındaki hataların gösterilmesi. Bu sıralama, tek bir başlığın reddedilmesi hâlinde savunmanın tümünün çökmesini önler.
Aktarılanlar genel bilgi niteliğindedir; sözleşmenin türü ve tarafların sıfatı uygulanacak süreyi değiştirebileceğinden, somut metin üzerinden hukuki değerlendirme alınması önerilir.