Zamanaşımı, borcu kendiliğinden sona erdirmez; ileri sürüldüğünde ödemenin dava yoluyla istenmesini engeller. Bu ayrım basit görünse de uygulamada birçok dosya, def'in zamanında ve doğru biçimde ileri sürülmemesi nedeniyle kaybedilir. TBK, HMK ve TKHK ekseninde bu rehber, sözleşmeden doğan alacaklarda zamanaşımının hesaplanmasını ve delil planını ele alır.
Hangi Süre Uygulanacak
Borçlar hukukunda genel bir zamanaşımı süresi bulunmakla birlikte; kira bedeli, faiz, ücret gibi dönemsel edimler ile bazı iş ve hizmet ilişkilerinden doğan alacaklar için daha kısa süreler öngörülmüştür. Doğru sürenin bulunması için önce alacağın hukuki niteliği belirlenir: sözleşmeden mi, sebepsiz zenginleşmeden mi, yoksa haksız fiilden mi doğmaktadır. Aynı olay birden fazla talep sebebi doğurabilir ve bu sebeplerin süreleri farklı işleyebilir; bu nedenle talep kademeli kurulmalıdır.
Başlangıç Anını Belirleyen Vakıa
Süre, alacağın muaccel hâle geldiği anda işlemeye başlar. Muacceliyet ise sözleşmenin kendisinde, vade tarihinde, ihtarda ya da edimin ifa edildiği anda gizlidir. Şu belgeler tarih sırasına dizilmelidir: sözleşme ve ekleri, teslim veya hizmet tutanakları, faturalar, cari hesap ekstreleri, ihtarnameler ve tebliğ parçaları. Fatura tarihinin tek başına muacceliyet anı sayılacağı varsayımı, sözleşmede farklı bir vade öngörülmüşse yanıltıcıdır.
Kesilme ve Durma Hâllerini Kayıt Altına Almak
- Borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması veya faiz ödemesi,
- Alacaklının dava açması ya da icra takibi başlatması,
- Sürecin yürüdüğü dönemde tarafların ifa görüşmelerine ilişkin yazışmaları.
Kesilme iddiası ileri sürülecekse, dayanağı somut belge olmalıdır. Sözlü kabul beyanları sonradan inkâr edildiğinde ispat yükü ağırlaşır; bu nedenle ödeme ve ikrar niteliğindeki her iletişim yazılı ortamda saklanmalıdır.
Def'i Zamanında ve Doğru Yerde İleri Sürmek
Zamanaşımı kendiliğinden dikkate alınmaz; ilgili tarafın açıkça ileri sürmesi gerekir. Usul hukukunda savunmanın genişletilmesi yasağı bulunduğundan, def'in ilk dilekçe aşamasında yazılması esastır. Ayrıca uyuşmazlığın tüketici, ticari ya da genel nitelikte olmasına göre başvurulacak merci ve arabuluculuğun dava şartı olup olmadığı değişir. Yanlış mercie yapılan başvuru sırasında zamanaşımının işlemeye devam etmesi, bu alandaki en somut risktir.
Yukarıdaki çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; sözleşmenizin metni ve tarafların sıfatı sonucu değiştirebilir. Alacağın vadesi yaklaşıyorsa, beklemeden hukuki değerlendirme almanız en güvenli yoldur.