Bir alacağın haklı olması tek başına yetmez; zamanaşımı def'i ileri sürüldüğünde tartışma esastan çıkar ve tarihlerin ispatına döner. Borçlar hukukunda zamanaşımı hâkim tarafından resen dikkate alınmaz, ancak karşı taraf ileri sürdüğünde alacaklıyı doğrudan sonuçsuz bırakabilir. Bu rehber, TBK ve HMK çerçevesinde delil boyutuna, yani süreyi başlatan ve kesen olguların nasıl belgeleneceğine odaklanıyor.
Başlangıç Anını Doğru Saptamak
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işlemeye başlar. Uygulamada karışıklık genellikle burada doğar: sözleşmenin imza tarihi, faturanın düzenlenme tarihi, malın teslim tarihi ve ödeme vadesi çoğu zaman farklıdır. Taksitli veya dönemsel edimlerde her bir dönem için ayrı bir başlangıç anı gündeme gelebilir. Dosya kurulurken bu tarihlerin tek bir tabloda yan yana yazılması, hangi kalemin risk altında olduğunu görünür kılar.
Süreyi Kesen Olgular ve İspat Yükü
Borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması, faiz ödemesi, rehin veya kefalet vermesi ile alacaklının dava açması veya icra takibi başlatması gibi olgular zamanaşımını keser. Ancak bu olguların her biri ayrı bir ispat sorunu doğurur:
- Kısmi ödeme iddiası için banka dekontunun açıklama alanı ve hesap ekstresi birlikte sunulmalıdır; elden ödeme iddiası çoğu zaman ispatsız kalır.
- İkrar iddiasında yazışmanın kimden geldiği, temsil yetkisinin bulunup bulunmadığı tartışılır.
- İcra takibi kesme etkisi doğursa da takibin akıbeti ve düşme ihtimali ayrıca izlenmelidir.
- Cari hesap ilişkisinde mutabakat belgeleri belirleyici olur.
Karşı Tarafın Def'ine Hazırlık
- Dava veya takip öncesinde, karşı tarafın hangi tarihi savunacağı önceden öngörülür.
- Kesme olgusuna dayanılacaksa buna ilişkin belge dilekçe ekinde baştan sunulur; sonradan sunma imkânı usul kuralları nedeniyle sınırlıdır.
- Belge üçüncü kişide veya banka nezdinde ise, celbi için açık talep yazılır.
- Zamanaşımı süresinin uzun mu kısa mı olduğu tartışmalıysa, ilişkinin hukuki niteliği (satım, eser, hizmet, kira) gerekçelendirilir.
Tüketici İşlemleri Bakımından Fark
Alacak bir tüketici işleminden doğuyorsa TKHK kapsamındaki ayrıksı kurallar ve başvuru yolları da gözetilmelidir; genel hükümlere göre kurulan bir dosya planı, uyuşmazlığın tüketici niteliği nedeniyle en baştan yeniden şekillenebilir.
Değerlendirme
Zamanaşımı tartışmaları büyük ölçüde tarih ve belge tartışmasıdır. Somut sözleşmenin türü süreyi değiştirebileceğinden, alacağın takibe konulmasından önce bir hukukçuyla tarih dizininin gözden geçirilmesinde yarar vardır.