Sözleşmeden doğan bir alacakta iki ayrı saat işler: alacağın zamanaşımı süresi ve dosyanın doğru mahkemeye ulaşma süresi. Bu ikisi çoğu zaman birlikte düşünülmez ve alacaklı, talebini süresinde ileri sürdüğünü zannederken görevsiz bir mahkemede vakit kaybeder. TBK, HMK ve tüketici işlemlerinde TKHK bu ayrımı belirler; sözleşmenin nasıl yorumlanacağı ise hangi zamanaşımı süresinin uygulanacağını doğrudan etkiler.
Sözleşmenin Nitelendirilmesi Süreyi Değiştirir
Aynı metin, satım, eser, vekâlet veya kira sözleşmesi olarak nitelendirildiğinde tabi olduğu süre ve görevli mahkeme değişebilir. TBK kural olarak on yıllık genel bir süre öngörür, ancak kira bedeli gibi dönemsel edimlerde ve bazı özel alacaklarda beş yıllık süre uygulanır. Bu nedenle dilekçe yazılmadan önce yapılması gereken ilk iş, sözleşmenin başlığına değil edimlerin içeriğine bakarak nitelendirme yapmaktır. Taraflardan birinin tacir olması ya da işlemin tüketici işlemi sayılması, görev yönünden tabloyu bütünüyle değiştirir.
Yanlış Mahkemede Geçen Süre Neden Riskli?
Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verildiğinde dava tümüyle yok sayılmaz; HMK kararın kesinleşmesinden sonra kısa bir süre içinde görevli mahkemeye başvurulmasını arar. Bu süre kaçırıldığında dava açılmamış sayılır ve bu kez zamanaşımı def’i karşımıza gerçek bir engel olarak çıkar. Ayrıca ticari davalarda ve tüketici uyuşmazlıklarının belirli bölümünde arabuluculuğun dava şartı olması, bu adım atlandığında usulden ret sonucu doğurur.
Zamanaşımını Yönetmenin Pratik Yolları
- Muacceliyet tarihini sözleşme metni ve fatura tarihleriyle birlikte sabitlemek
- Kesilme sebeplerini yazılı hâle getirmek; kısmi ödeme ve borç ikrarını belgelemek
- İhtarnameyi süreyi kesen bir işlem sanmamak, gerektiğinde takip veya dava yolunu kullanmak
- Zamanaşımı def’inin hâkim tarafından kendiliğinden gözetilmediğini, ileri sürülmesi gerektiğini unutmamak
Dosya Kurgusu İçin Sıra
- Sözleşme tipi belirlenir ve buna bağlı süre yazılı olarak not edilir.
- Tarafların sıfatı incelenerek görevli mahkeme saptanır.
- Dava şartı arabuluculuk kapsamına girip girmediği kontrol edilir.
- Talep, asıl alacak ve fer’ileri ayrı ayrı gösterilecek biçimde kalemlere bölünür.
- Karşı tarafın zamanaşımı savunmasına verilecek cevap baştan hazırlanır.
Yorum Uyuşmazlığında Delil
Sözleşme yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır; bu irade çoğu zaman sözleşme metninden değil, öncesindeki yazışmalardan ve sonraki uygulamadan anlaşılır. Teklif yazışmaları, ödeme davranışı ve teslim kayıtları bu nedenle sözleşme kadar değerlidir ve kronolojik bir dosya hâlinde sunulmalıdır.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel çerçeveyi anlatır. Somut sözleşmenizin metni, tarafların sıfatı ve alacağın doğum tarihi sonucu değiştirebileceğinden, süre hesabı yapılmadan önce belgelerin bir hukukçuyla birlikte gözden geçirilmesi yerinde olur.