Alacak ve tazminat dosyalarında zamanaşımı, çoğu zaman esasın tartışılmasını bile gereksiz kılan bir savunmadır. Ancak TBK, HMK ve TKHK çerçevesinde bu savunmanın etkisi, ileri sürülme zamanına ve dosyanın görüldüğü mahkemenin niteliğine bağlıdır. Sürenin dolup dolmadığı kadar, hesaplamanın hangi tarihten başlatıldığı da dosyanın kaderini belirler.
Zamanaşımı Kendiliğinden Dikkate Alınmaz
Zamanaşımı bir def'idir; hâkim tarafından resen gözetilmez. Davalının bunu süresinde ve açıkça ileri sürmesi gerekir. Cevap dilekçesi verilmemişse ya da savunmanın genişletilmesi yasağına takılınmışsa, dolmuş bir süre dahi sonuç doğurmayabilir. Buna karşılık hak düşürücü süre farklı bir kategoridir ve resen incelenir; iki kavramın karıştırılması sık rastlanan bir hatadır.
Görevli Mahkemeyi Taraf Sıfatı Belirler
Aynı sözleşmeden doğan alacak, tarafların sıfatına göre farklı mahkemelerde görülebilir. Tüketici konumundaki taraf bakımından tüketici mahkemesi, iki tacir arasındaki ilişkide ticaret mahkemesi, bunların dışında kalan hâllerde genel mahkemeler görevlidir. Görev kamu düzenindendir; yargılamanın her aşamasında ileri sürülebileceği için dosya ilerledikten sonra dahi görevsizlik kararı çıkabilir ve bu, kaybedilen zamanın süreye etkisini gündeme getirir.
Sürenin Başlangıcı ile Hesabın İlişkisi
Tazminat taleplerinde sürenin zararın ve sorumlunun öğrenildiği andan itibaren işlemeye başladığı kabul edilir. Bu nedenle hesap raporu hazırlanırken yalnızca rakam değil, her kalemin hangi tarihte doğduğu da gösterilmelidir. Kalemlerin bir kısmı zamanaşımına uğramışken diğerlerinin ayakta kalması mümkündür.
Kısmi Dava, Belirsiz Alacak ve Islah
Talebin baştan hangi türde açıldığı, sonradan yapılacak artırımın süre bakımından nasıl değerlendirileceğini etkiler. Islahla artırılan kısma karşı zamanaşımı savunması ileri sürülebileceğinden, dava türü tercihi hesap raporundan önce yapılmalıdır.
Sözleşmenin türü ve alacağın niteliği süreyi tümüyle değiştirebileceğinden, bu genel açıklamalar somut bir hesabın yerini tutmaz. Dosyanızdaki tarihleri bir hukukçuyla birlikte çıkarmanız, hem görev hem süre riskini azaltır.