İş uyuşmazlıklarında dosya açılmadan önce yanıtlanması gereken soru şudur: bu talep için arabuluculuk dava şartı mı, yoksa doğrudan dava mı? Yanlış cevap, davanın esasa girilmeden usulden reddine yol açar. 4857, iş mahkemelerine ilişkin 7036, 5510 ve iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin 6331 sayılı Kanunlar, bu ayrımın sınırlarını birlikte çizer.
Hangi Talepte Hangi Yol?
- İşçilik alacakları ve işe iade: işçi ile işveren arasındaki alacak ve işe iade taleplerinde arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır. Son tutanak olmadan açılan dava usulden reddedilir.
- Kuruma yönelik talepler: hizmet tespiti gibi Sosyal Güvenlik Kurumu'nun taraf olduğu uyuşmazlıklar bu dava şartının dışında değerlendirilir.
- İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat: maddi ve manevi tazminat ile bunlara bağlı rücu talepleri bakımından da farklı bir rejim geçerlidir.
Aynı dilekçede hem alacak hem hizmet tespiti istenmesi durumunda, taleplerin ayrıştırılması ve her biri için doğru yolun izlenmesi gerekir.
Fazla Mesai: En Çok Tartışılan Kalem
Fazla çalışma iddiasında ispat yükü kural olarak işçidedir; ancak işverenin kayıt tutma yükümlülüğü bu dengeyi etkiler. Güçlü bir dosya şu kaynaklardan beslenir:
- Puantaj ve PDKS kayıtları: giriş-çıkış kartı, parmak izi veya kamera tabanlı sistem çıktıları.
- İşyeri iletişim kayıtları: mesai sonrası gönderilen görevlendirme yazıları, kurumsal mesajlaşma ve e-posta zaman damgaları.
- Tanık: aynı dönemde birlikte çalışmış kişiler; tanığın çalışma dönemi iddia edilen dönemle örtüşmelidir.
- Bordro ve banka kayıtları: bordroda fazla mesai tahakkuku varsa ödenen dönemler ayrıştırılmalıdır.
- İşin niteliğine ilişkin veriler: vardiya çizelgeleri, sevk irsaliyeleri, servis saatleri veya araç takip kayıtları.
İmzalı bordroda fazla mesai tahakkuku bulunuyorsa, o dönem için itiraz ancak ihtirazi kayıt konulmuş olması ya da yazılı delille çürütülmesi halinde sonuç doğurur. Bu nedenle bordro örneklerinin dönem dönem incelenmesi ilk adımdır.
SGK Kayıtlarının İkili İşlevi
Kuruma bildirilen gün sayısı ve kazanç tutarı, hem hizmet tespiti tartışmasının hem de alacak hesabının temelini oluşturur. Eksik gün bildirimi, gerçek ücretin altında bildirim ya da hiç bildirim yapılmaması halinde işe giriş bildirgesi, iş yeri sicil kayıtları, meslek kodu ve müfettiş raporları birlikte istenmelidir. Bu belgeler yalnızca prim yönünden değil, fazla mesai ve tazminat hesabında kullanılacak ücret düzeyi bakımından da belirleyicidir.
Sürelerde Gözden Kaçan Nokta
Arabuluculuk sürecinin başlaması ve son tutanağın düzenlenmesi, dava açma süreleri bakımından sonuç doğurur. Anlaşamama tutanağının tarihi ile dava tarihi arasındaki fark, özellikle işe iade taleplerinde belirleyici olduğundan takvim baştan kurulmalıdır.
Aktarılanlar genel bilgi niteliğindedir. Çalışma düzeni ve kayıt altyapısı her işyerinde farklı olduğundan, talep listesi somut belgeler görüldükten sonra oluşturulmalıdır.