Sosyal güvenlik uyuşmazlıkları, iş hukukunun diğer alanlarından bir noktada ayrılır: burada uyuşmazlığın tarafı yalnızca işveren değil, aynı zamanda kamu kurumudur ve tarafların anlaşması tek başına sonuç doğurmaz. 5510 sayılı Kanun kapsamındaki hizmet tespiti, prim gün sayısı ve kazanç tutarına ilişkin talepler; 4857, iş yargılamasının usulünü düzenleyen 7036 ve iş sağlığı boyutuyla 6331 sayılı Kanun ile birlikte değerlendirilir.
Neden Beyan Yetmez?
Hizmet tespiti davalarında mahkeme, tarafların kabulüne bağlı kalmaz; resen araştırma ilkesi uygulanır. Bu nedenle işverenin çalışmayı kabul etmesi bile tek başına yeterli görülmez. Kamu düzenine ilişkin bu yaklaşım, delil kurgusunu tamamen değiştirir: dosya, üçüncü kişilerin ve kurumların ürettiği kayıtlar üzerine inşa edilmelidir.
Delil Piramidi
- İşyeri sicil dosyası, kurum kayıtları ve dönem bordroları
- Aynı dönemde aynı işyerinde kayıtlı çalışanların tanıklığı
- Ücretin bankadan yatırıldığı dönemlere ait hesap hareketleri
- Vardiya çizelgeleri, giriş çıkış kayıtları, iş sağlığı eğitim belgeleri
- İşyerinin faaliyette olduğunu gösteren resmî kayıtlar
Tanık delili bu dosyalarda önemlidir; ancak tanığın da aynı dönemde ve aynı işyerinde kayıtlı olması beklenir. Kayıtsız tanığın beyanı tek başına sonuca ulaştırmaz.
Hak Düşürücü Süre Nerede Devreye Girer?
Hizmet tespiti taleplerinde, çalışmanın geçtiği yılın sonundan başlayan ve dava açma imkânını sınırlandıran bir hak düşürücü süre öngörülmüştür. Bu süre zamanaşımından farklıdır: taraflar ileri sürmese de dikkate alınır ve kesilmez. Buna karşılık, işverenin çalışmayı kuruma bildirmiş olduğu veya kurumun denetim yoluyla çalışmayı tespit ettiği hâllerde bu sınırın uygulanmadığı kabul edilir. Dolayısıyla dosya kurulurken ilk yapılması gereken, çalışmanın kuruma herhangi bir şekilde yansıyıp yansımadığını araştırmaktır; yansımışsa süre engeli ortadan kalkabilir.
Kuruma Başvuru Aşaması
- Kurumdan hizmet dökümü ve işyeri kayıtları talep edilir.
- Eksik görülen dönemler yıl ve ay bazında listelenir.
- Kuruma yazılı başvuru yapılır, başvuru ve cevap tarihleri kaydedilir.
- Dava açılacaksa işveren ile kurumun taraf konumu doğru kurulur.
- Prim borcu doğuracak sonuçlar önceden hesaplanır ve talep buna göre yazılır.
İş Kazası Dosyalarıyla Kesişme
Aynı dönemde iş kazası veya meslek hastalığı iddiası varsa, hizmet tespiti dosyası bu talebin ön koşulu hâline gelebilir. Bu durumda 6331 kapsamındaki eğitim ve önlem kayıtları hem kusur değerlendirmesinde hem de çalışmanın varlığının ispatında kullanılır. İki dosyanın delil setleri birbirini beslediğinden, tanık listelerinin çelişmemesine dikkat edilmelidir.
Buradaki bilgiler genel niteliktedir. Çalışılan dönem, kurum kayıtlarının durumu ve işyerinin faal olup olmaması sonucu değiştirdiğinden, süre sınırı yaklaşan dosyalarda gecikmeden hukuki destek alınması yerinde olur.