Çek ve senede dayanan ticari uyuşmazlıklar, kambiyo hukukunun katı şekil şartları ile taraflar arasındaki asıl borç ilişkisinin iç içe geçtiği dosyalardır. Bu rehber, TTK ve TBK ekseninde çek-senet ihtilaflarında delil sözleşmesinin işlevini ve uygulamada usule aykırı işlem nedeniyle yaşanan kayıpları ele alıyor.
Senedin Şekli ile Asıl İlişkiyi Ayırmak
Kambiyo senedinin geçerliliği, TTK'nın öngördüğü zorunlu unsurların eksiksiz bulunmasına bağlıdır. Bedelsizlik, teminat amacıyla verilme veya iradenin sakatlanması gibi savunmalar ise senedin arkasındaki asıl ilişkiye dayanır. Bu iki katmanın aynı paragrafta harmanlanması, dilekçede talebin hangi hukuki temele oturduğunun anlaşılmamasına yol açar. İlk adım senet metnini unsur unsur çıkarmak, ikinci adım senedin dayandığı sözleşmesel ilişkiyi ayrı bir kronolojide kurmaktır.
Delil Sözleşmesi Hangi Sınıra Kadar Bağlar
Ticari ilişkilerde taraflar, uyuşmazlığın belirli delillerle ispat edileceğini kararlaştırabilir. Bu kayıtlar genellikle çerçeve sözleşmelerin genel hükümler bölümüne yerleştirilir ve dosya hazırlanırken gözden kaçar. HMK'nın delil sözleşmesine ilişkin düzenlemesi, bir tarafı ispat imkânından tümüyle yoksun bırakan kayıtlara geçerlilik tanımaz. Bu nedenle takip veya dava öncesinde sözleşmenin ispatla ilgili tüm hükümleri taranmalı, geçersizlik itirazı baştan kurgulanmalıdır.
Usule Aykırı İşlem Nerede Doğuyor
- Kambiyo takibine yönelik itirazın senedin niteliğine uygun olmayan usul ve mercide ileri sürülmesi
- Delil sözleşmesi kapsamına giren bir hususun serbest delille ispatlanmaya çalışılması
- Yazılı belgeyle ispatı beklenen ödeme savunmasının yalnızca tanık beyanına bırakılması
- Ticari defter ve kayıtların incelenmesi talebinin usulüne uygun ve zamanında sunulmaması
- İhtarname, protesto ve tebligat tarihlerinin tek bir takvimde birleştirilmemesi
Dosya Kurgusu İçin Sıralı Adımlar
- Senedin aslı ve ciro zinciri fotokopi üzerinden değil asıl nüsha üzerinden kontrol edilir.
- Ödeme, mahsup ve teminat iddialarını destekleyen banka ile muhasebe kayıtları tarih sırasına dizilir.
- Sözleşmedeki ispat kayıtları, HMK'nın çizdiği geçerlilik sınırıyla karşılaştırılır.
- İtiraz veya savunma dilekçesinde şekle ilişkin gerekçeler ile asıl ilişkiye dayanan gerekçeler ayrı başlıklarda yazılır.
- Hesap incelemesi gerektiren kalemler için bilirkişi talebi, delil listesiyle birlikte sunulur.
Uyuşmazlığı Sözleşme Aşamasında Küçültmek
Çek veya senet alınırken düzenlenen protokolde senedin hangi borca karşılık verildiğinin ve iade koşullarının yazılması, sonraki aşamada ispat yükünü belirgin biçimde hafifletir. Teminat senetlerinde kaydın senet metnine değil ayrı bir belgeye düşülmesi, kambiyo vasfını korurken tarafların iradesini de belgelendirir.
Buradaki değerlendirmeler genel çerçeve niteliğindedir; senedin türü, ciro durumu ve sözleşme metni sonucu değiştirebileceğinden dosyanızı belgeleriyle birlikte bir hukukçuya inceletmeniz yerinde olur.