Ticari ilişkilerde ödeme aracı olarak verilen çek ve bononun arkasında neredeyse her zaman bir temel ilişki bulunur: mal satımı, hizmet, kira ya da ortaklık. Sözleşmede tahkim şartı varsa, alacaklının önünde iki ayrı yol belirir ve bu yolların birbirinin yerine geçtiği sanıldığında ciddi usul kayıpları doğar. Bu rehber TTK ve TBK çerçevesinde, kambiyo senetleri ile tahkim şartının kesişimine odaklanır.
Tahkim Şartı Kambiyo Takibini Engeller mi?
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, devlet eliyle yürüyen bir cebri icra yoludur; tahkim şartı bu takibin başlatılmasına kural olarak engel oluşturmaz. Senedin kambiyo vasfı taşıması ve şeklî unsurları tam olması yeterlidir. Buna karşılık senedin dayandığı temel ilişkiye yönelik uyuşmazlıklar (ayıplı ifa, eksik teslim, iskonto veya mahsup iddiaları) sözleşmedeki tahkim şartının kapsamına girebilir. Bu ayrım, borçlunun hangi savunmayı nerede ileri süreceğini belirler.
Borçlu Tarafında Süreler Çok Kısa
- Kambiyo takibinde ödeme emrine karşı borca veya imzaya itiraz, icra mahkemesine yapılır ve kanunda öngörülen kısa süre içinde ileri sürülmelidir.
- İtirazın takibi kendiliğinden durdurmadığı; durdurma için mahkemeden ayrıca karar alınması gerektiği gözden kaçırılmamalıdır.
- İmzaya itiraz açıkça ve ayrıca yapılmalıdır; genel bir borca itiraz ifadesi imza inkârı sayılmaz.
- Zamanaşımı def'i, senedin türüne göre farklı süre rejimine tabidir ve süresinde ileri sürülmezse dinlenmez.
Menfi Tespit Davası Nerede Açılacak?
Temel ilişkiye dayanan menfi tespit talebi, sözleşmedeki tahkim şartının kapsamındaysa hakem önüne götürülmelidir. Genel mahkemede açılan davada karşı taraf ilk itiraz olarak tahkimi ileri sürerse dava usulden reddedilir ve geçen süre zarar doğurur. Öte yandan icra takibinin durdurulmasına ilişkin geçici koruma talepleri mahkemeden istenebilir; tahkim şartı bu tür geçici hukuki korumaları kural olarak dışlamaz. Doğru kurgu, esas talebi hakem önüne taşırken geçici korumayı ayrı bir başvuruyla yürütmektir.
Alacaklı Tarafında Kontrol Listesi
- Senedin şeklî unsurları eksiksiz mi: kayıtsız şartsız ödeme vaadi veya emri, düzenleme tarihi ve yeri, imza.
- Ciro zinciri kesintisiz mi ve son hamil kendini bu zincirle ispat edebiliyor mu.
- Çekte ibraz süresi ve karşılıksız işlemine ilişkin kayıtlar tam mı.
- Aval veren ya da ciranta bulunuyorsa takibin bunlara da yöneltilip yöneltilmeyeceği kararlaştırıldı mı.
- Temel ilişkiye dayalı ayrı bir talep düşünülüyorsa, bunun tahkim şartına tabi olup olmadığı incelendi mi.
Usule Aykırı İşlem Doğuran Tipik Hatalar
En sık görülen hata, senedin kambiyo vasfını yitirdiği hâllerde (örneğin zorunlu unsurlardan biri eksikken) kambiyo takibinde ısrar edilmesidir; bu durumda takip şikâyet üzerine iptal edilir ve genel haciz yoluna dönmek zaman kaybettirir. İkinci hata, tahkim itirazının esasa cevapla birlikte ve süresinde ileri sürülmemesidir. Üçüncüsü, teminat olarak verilen senetlerde teminat kaydının senet metnine değil ayrı bir protokole yazılmış olması ve bu protokolün dosyaya sunulmamasıdır.
Buradaki bilgiler genel bilgilendirme amacıyla verilmiştir. Senedin niteliği ve sözleşmedeki tahkim maddesinin lafzı stratejiyi tümüyle değiştirebileceğinden, takip veya itiraz öncesinde belgelerin bir hukukçu tarafından incelenmesi önerilir.