Elinde karşılıksız çıkan çek veya ödenmeyen bono bulunan alacaklının verdiği ilk karar, sürecin tamamını belirler: icra takibi mi başlatılacak, ticari dava mı açılacak, yoksa ceza şikâyeti mi yapılacak? Bu üç yolun dava şartları, süreleri ve görevli mercileri farklıdır ve birinin gecikmesi diğerini de etkiler.
Arabuluculuk Şartı Takibi Kapsar mı?
Ticari davalarda konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri için arabuluculuğa başvuru dava şartıdır. Ancak icra takibi bir dava değildir; kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatmak için arabuluculuk tutanağı aranmaz. Aynı şekilde ihtiyati haciz talebi de bu şarta bağlı değildir. Buna karşılık senede dayalı alacağın doğrudan mahkemede talep edilmesi veya itirazın iptali davası açılması hâlinde dava şartı devreye girer. Alacaklının pratikte yaptığı hata, arabuluculuk süreci beklerken senedin zamanaşımına yaklaşmasıdır.
Kambiyo Takibinin Kendine Özgü Usulü
Kambiyo takibinde senedin aslı icra dosyasına sunulur; fotokopiyle takip başlatılamaz. Borçlunun itirazı icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır ve bu itiraz takibi kural olarak kendiliğinden durdurmaz. Bu yapı alacaklı lehinedir; ancak senedin kambiyo vasfı taşımaması (zorunlu unsurların eksikliği) hâlinde takip baştan sakat hâle gelir. Bu nedenle takip öncesinde bononun vade, bedel, düzenleme yeri ve kayıtsız şartsız ödeme vaadi unsurları; çekin ise ibraz kayıtları tek tek kontrol edilmelidir.
Karşılıksız Çekte Şikâyet Merci Farklıdır
Karşılıksız çek düzenleme fiili bakımından öngörülen yaptırım için başvurulacak yer asliye ceza mahkemesi değil, icra ceza mahkemesidir. Şikâyet, fiilin öğrenilmesinden itibaren işleyen kısa süreye ve her hâlde bir yıllık süreye tabidir. Çekin arkasının yazdırılmış olması, yani karşılıksızlık kaydının usulüne uygun düşülmesi bu başvurunun ön koşuludur. Şikâyet hakkı, hamilin elinde çek bulunması şartına da bağlıdır; çekin ciro ile devredilmesi bu hakkı etkiler.
Zamanaşımı Sessizce İşler
- Bono ve poliçede düzenleyene karşı zamanaşımı vade tarihinden itibaren üç yıldır.
- Çekte hamilin başvuru hakkı, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir.
- Kambiyo vasfını yitiren senet, delil başlangıcı olarak temel ilişkiye dayalı alacak davasında kullanılabilir; bu durumda genel zamanaşımı ve genel ispat kuralları uygulanır.
Görevli Mahkeme Ayrımı
Her iki tarafın ticari işletmesini ilgilendiren ve TTK'da ticari dava sayılan uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemesinde görülür. Taraflardan biri tacir değilse ve uyuşmazlık mutlak ticari dava kapsamına girmiyorsa asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Görev kuralı kamu düzenindendir; taraflar anlaşarak değiştiremez ve mahkeme kendiliğinden dikkate alır. Yanlış mahkemede açılan dava görevsizlikle sonuçlanır ve dosyanın gönderilmesi için ayrı bir başvuru süresi işler.
Kontrol Listesi
- Senet aslı, cirolar ve varsa protesto/karşılıksızlık kaydı fiziken teyit edilir.
- Borçlunun mal varlığı araştırması için ihtiyati haciz seçeneği takipten önce değerlendirilir.
- Ceza şikâyeti ile icra takibi için ayrı takvim kurulur.
- Şirket borçlularda imza yetkisi ve temsil kaydı sicilden kontrol edilir.
Bu içerik genel bilgi sunar; senedin türü, ciro zinciri ve tarafların sıfatı sonucu değiştirebileceğinden, takip veya dava öncesinde belgelerin hukukçu gözüyle incelenmesi tavsiye edilir.