Kambiyo senedine dayalı bir takiple karşılaşan borçlunun elindeki en değerli şey zamandır. Çek ve bonoya özgü takip yolunda itirazın nereye verileceği, hangi sebeple ileri sürüleceği ve takibi durdurup durdurmayacağı genel haciz yolundan farklıdır. Bu rehber, çek-senet uyuşmazlıklarında yetki ve itiraz mercii ayrımını, yanlış merciye başvuru riskini merkeze alarak inceliyor.
Belgenin Kambiyo Vasfı Var mı
İlk kontrol, elde edilen örneğin Türk Ticaret Kanunu'nun aradığı zorunlu unsurları taşıyıp taşımadığıdır. Bedel, keşide yeri, düzenleme tarihi, imza ve senet metnindeki kayıtlar eksikse belge kambiyo senedi vasfını kaybeder; bu durumda alacaklının seçtiği takip yolu baştan tartışmalı hâle gelir. Ciro zinciri, ciranta sıralaması ve senedin ne zaman kimin eline geçtiği de ayrı bir tabloya çıkarılmalıdır.
İtiraz Türleri ve Muhatapları
- İmzaya itiraz: Ayrıca ve açıkça yapılmalıdır; genel bir "borcum yoktur" beyanı imza itirazı sayılmaz.
- Borca itiraz: Ödeme, ibra, takas, senedin teminat amaçlı verilmesi gibi sebepleri kapsar.
- Yetkiye itiraz: Takibin açıldığı icra dairesinin yetkisizliğini konu alır ve süresinde ileri sürülmezse yetki kesinleşir.
Kambiyo senetlerine mahsus takipte itirazın icra dairesine değil icra mahkemesine yapılması, dilekçenin başlığından çok muhatabıyla ilgili bir usul kuralıdır. Yanlış makama verilen dilekçe kendiliğinden doğru mercie ulaşmaz ve süre işlemeye devam eder. Ayrıca itiraz, kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz; icra mahkemesinden ayrıca tedbir niteliğinde karar alınması gerekir.
Yetki Tartışmasında Bakılacak Noktalar
Yetki incelemesinde borçlunun yerleşim yeri, senette gösterilen ödeme yeri ve çekte muhatap bankanın şubesinin bulunduğu yer birlikte değerlendirilir. Alacaklının kendi bulunduğu yerde takip başlatması tek başına yetkiyi doğurmaz. Şirket borçlularda ticaret sicilindeki adres ile fiilî işletme merkezi arasındaki fark da tebligat geçerliliği bakımından ayrıca not edilmelidir.
Karşılıksız Çekte Ayrı Bir Hat İşler
Karşılıksız kalan çek bakımından ceza niteliğindeki başvuru, alacağın takibinden bağımsız yürür ve icra ceza mahkemesinin görev alanına girer. Aynı olayda alacağın tahsili, senedin iptali ve karşılıksızlık şikâyeti üç ayrı dosya olarak ilerleyebilir. Bunların birbirine karıştırılması, hem süre hem de talep sonucu bakımından telafisi güç kayıplara yol açar.
Yukarıdaki çerçeve genel niteliktedir. Senedin türü, ciro durumu ve tebligat tarihi sonucu doğrudan etkilediğinden, ödeme emrini alan tarafın belgeleriyle birlikte hızlıca hukuki görüş alması yerinde olur.