Haksız rekabet iddiaları çoğu zaman taraflar arasında zaten bir sözleşme varken doğar: distribütörlük, bayilik, franchise, ortak girişim ya da rekabet yasağı içeren bir hizmet sözleşmesi. Bu sözleşmelerde tahkim şartı bulunuyorsa, dosyanın kaderi çoğu kez esasa girilmeden, hangi mercie başvurulduğu aşamasında belirlenir. Bu rehber, TTK kapsamındaki haksız rekabet taleplerinin tahkimde nasıl kurgulanacağına ve usule aykırı işlem nedeniyle hak kaybı doğmasını önlemeye odaklanır.
İlk Soru: Uyuşmazlık Tahkim Şartının Kapsamına Giriyor mu?
Tahkim şartı, kural olarak sözleşmeden doğan uyuşmazlıkları kapsar. Haksız rekabet ise sözleşme dışı bir sorumluluk türüdür; ancak fiil, sözleşmesel ilişkinin içinden çıkıyorsa (örneğin bayinin müşteri listesini kullanarak paralel satış yapması) çoğu tahkim şartı bu tür talepleri de kapsayacak genişlikte yazılmış olur. Şartın metnindeki bu sözleşmeden veya bununla bağlantılı olarak doğan her türlü uyuşmazlık gibi ifadeler kapsamı genişletir. Dar yazılmış bir şart ise yalnızca ifa uyuşmazlıklarını kapsayabilir.
Hangi Talepler Hakem Önüne Taşınabilir?
Haksız rekabette tipik talep kalemleri; fiilin haksız olduğunun tespiti, men edilmesi, hukuka aykırı durumun ortadan kaldırılması, maddi ve manevi tazminat ile kararın ilanıdır. Bunların parasal ve tarafların iradesine tabi nitelikte olanları tahkime elverişlidir. Buna karşılık haksız rekabetin cezai boyutuna ilişkin şikâyet, kamu düzenine ilişkin olduğundan hakem önüne götürülemez; ceza soruşturması ayrı bir hat olarak yürütülür.
Usule Aykırı İşlem Nerelerde Doğuyor?
- Tahkim şartına rağmen genel mahkemede dava açmak; karşı taraf cevap dilekçesinde tahkim ilk itirazını ileri sürdüğünde dava usulden reddedilir ve geçen süre zayi olur.
- Tahkim itirazını süresinde ileri sürmeyip esasa cevap vermek; bu kez tahkim iradesinden zımnen vazgeçilmiş sayılabilir.
- Ticari nitelikteki para alacağı taleplerinde dava şartı arabuluculuk aşamasının atlanması.
- Delil tespiti veya ihtiyati tedbirin hakem sürecinin başlamasını beklerken hiç talep edilmemesi.
Uygulamada İzlenecek Sıra
- Sözleşmenin tahkim maddesi, ekleri ve varsa çerçeve sözleşmeyle çelişip çelişmediği birlikte okunur.
- Fiilin devam ettiği hâllerde, gecikmesinde sakınca bulunan durumlar için mahkemeden ihtiyati tedbir ve delil tespiti istenmesi değerlendirilir; tahkim şartı bu geçici korumaları kural olarak engellemez.
- Talep kalemleri parasal olan ve olmayan biçiminde ayrıştırılır; para alacağı kalemleri için dava şartı arabuluculuk kontrolü yapılır.
- Hakem başvurusu, hakem sayısı, tahkim yeri ve dile ilişkin sözleşme hükümlerine birebir uygun düzenlenir.
- Ekonomik zarar hesabı için ticari defterler, satış verileri ve karşılaştırmalı ciro tabloları önceden derlenir.
Zarar Kalemini Ölçülebilir Kurmak
Haksız rekabette en sık ret gerekçesi, zararın soyut kalmasıdır. Kayıp müşteri, ciro düşüşü, marka değeri erozyonu gibi başlıklar; dönemsel satış verileri, müşteri kayıp listesi ve pazar payı verisiyle desteklenmediğinde hakem heyeti takdiri daralır. Zarar hesabını başvurudan önce bir mali analizle çerçevelemek, sonradan ıslah ihtiyacını da azaltır.
Buradaki açıklamalar genel nitelikte bilgilendirmedir. Tahkim şartının lafzı ve somut ticari ilişkinin yapısı sonucu tümüyle değiştirebileceğinden, başvuru öncesinde dosyanızın bir hukukçu tarafından değerlendirilmesi yerinde olur.