Ortaklar arasındaki uyuşmazlık büyüdüğünde ilk bakılan yer esas sözleşme ve ortaklık sözleşmesindeki tahkim kaydıdır. Ancak şirketler hukukunda her talep tahkime elverişli değildir; kaydın varlığı tek başına yolu belirlemez. TTK ve TBK çerçevesinde bu rehber, tahkim ile mahkeme arasındaki sınırı ve usule aykırı işlem riskini ele alır.
Tahkime Elverişlilik Sınırı
Tahkim, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği uyuşmazlıklar için öngörülmüş bir yoldur. Ortaklar arasındaki pay devri, hissedarlar sözleşmesinden doğan taahhütler, rekabet etmeme ve ortak çıkış bedeli gibi konular tipik olarak bu kapsamdadır. Buna karşılık şirketin organ yapısını ve üçüncü kişileri de etkileyen talepler ile kanunun mahkemeye özgülediği bazı davalarda tahkim yolunun kullanılabilirliği tartışmalıdır. Bu ayrım yapılmadan başlatılan tahkim, iptal aşamasında yetki itirazıyla karşılaşır.
Genel Kurul Kararının İptali Talebi
Genel kurul kararının iptali davası, karar tarihinden itibaren üç aylık hak düşürücü süreye tabidir ve şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinde açılır. Bu talep, tahkim kaydı bulunsa dahi ayrıca değerlendirilmesi gereken bir alandır; sürenin tahkim süreciyle uğraşılırken tükenmesi telafisi güç sonuç doğurur. Uygulamada güvenli yaklaşım, süreye tabi talepler için takvimin bağımsız biçimde işletilmesi ve gerekli hâllerde koruyucu başvurunun zamanında yapılmasıdır.
Tahkim Şartının Geçerliliği İçin Aranan Unsurlar
- Yazılı biçimde kurulmuş olması
- Uyuşmazlığın kapsamının anlaşılabilir biçimde tanımlanması
- Hakem sayısı ve seçim usulünün belirlenmiş olması
- Tahkim yeri ve uygulanacak usul kurallarının gösterilmesi
- Yabancılık unsuru taşıyan ilişkilerde uygulanacak rejimin açıkça belirtilmesi
Kaydın belirsiz olması hâlinde "patolojik tahkim şartı" tartışması doğar ve taraflar hangi kapının açık olduğunu tartışmakla aylar kaybeder.
İlk İtiraz Zamanlaması
Tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılmışsa, karşı taraf bu durumu ilk itiraz olarak ve cevap dilekçesinde ileri sürmelidir. Esasa girilerek savunma yapılması, tahkim itirazından zımnen vazgeçildiği yönünde değerlendirilmeye açıktır. Aynı şekilde, tahkim şartı bulunmayan bir uyuşmazlıkta tahkim başlatılmışsa, hakem heyetinin yetkisine itiraz da gecikmeksizin yapılmalıdır.
İhtiyati Tedbir ve Defter İnceleme
Tahkim yoluna gidilmiş olması, mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istenmesine kural olarak engel değildir. Pay devrinin durdurulması, ortaklık pay defterine şerh düşülmesi ya da şirket malvarlığının korunması gibi acil taleplerde mahkemeye başvurulabilir. Özel denetim ve bilgi alma taleplerinde ise izlenecek yol, talebin genel kurul gündeminde nasıl işlendiğine göre değişir; bu taleplerin reddi hâlinde başvurulacak merci ayrıca belirlenmelidir.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; esas sözleşme ve pay sahipleri sözleşmesinin lafzı, ortaklık yapısı ve uyuşmazlığın konusu izlenecek yolu değiştirir. Yol seçimi yapılmadan önce sözleşme metinlerinin birlikte incelenmesi önerilir.