Aynı olay, hem bir sözleşmenin ihlali hem de bir haksız fiil olarak nitelendirilebilir. Bu nitelendirme yalnızca teorik bir tercih değildir; hangi mahkemenin yetkili olduğunu, zamanaşımının ne zaman dolacağını ve dava öncesi hangi adımın zorunlu olduğunu belirler. TBK, HMK ve TKHK ekseninde bu rehber, nitelendirme ile merci seçimi arasındaki bağı kurar.
Nitelendirme Yetki Kurallarını Değiştirir
Sözleşmeden doğan davalarda kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yanında ifa yeri mahkemesi de yetkilidir. Haksız fiilde ise seçenek yelpazesi genişler: fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer ve zarar görenin yerleşim yeri mahkemeleri gündeme gelir. Aynı olayı iki farklı hukuki sebebe dayandıran davacı, bu sayede kendisi için daha elverişli bir yer mahkemesini seçebilir. Ancak bu seçim, dilekçedeki hukuki nitelendirmeyle tutarlı olmak zorundadır.
Tüketici Sıfatı Her Şeyi Değiştirir
Taraflardan biri tüketici ise tablo baştan kurulur. TKHK kapsamındaki bir uyuşmazlıkta genel görevli mahkeme yerine tüketici mahkemesi görevlidir ve belirli bir parasal sınırın altındaki talepler için önce tüketici hakem heyetine başvurulması gerekir. Bu zorunlu aşama atlanarak açılan davalar usulden reddedilir. Sözleşmede yer alan yetki kaydının tüketici aleyhine sonuç doğuracak biçimde uygulanamayacağı da ayrıca gözetilmelidir.
Dava Öncesi Zorunlu Adımlar
Dilekçeyi yazmadan önce şu kontrol listesi tamamlanmalıdır:
- Uyuşmazlık ticari nitelikte bir alacak veya tazminat talebi mi? Öyleyse dava şartı arabuluculuk gündemdedir.
- Taraf tüketici mi? Parasal sınıra göre hakem heyeti aşaması gerekli olabilir.
- Temerrüt için ihtar gerekiyor mu? Gerekliyse ihtarın tebliğ belgesi dosyaya konmalıdır.
- Talep hem sözleşmeye hem haksız fiile dayandırılacaksa, her iki sebep için zamanaşımı ayrı hesaplanmalıdır.
Sözleşme Yorumunda Somut Dayanak
Sözleşme metni tartışmalı olduğunda, tarafların gerçek ve ortak iradesinin araştırılması gerekir. Bu araştırma soyut yorum tercihleriyle değil, sözleşme öncesi yazışmalar, teklif ve sipariş belgeleri, fatura akışı ve fiili uygulama biçimiyle yapılır. Genel işlem koşulu niteliğindeki, karşı tarafın müzakere imkanı bulamadığı hükümlerin ayrıca değerlendirmeye tabi olduğu da unutulmamalıdır. Bu nedenle sözleşme dosyası hazırlanırken yalnızca imzalı metin değil, metnin oluşum süreci de derlenmelidir.
İki Sebebi Birlikte İleri Sürmenin Tekniği
Talebi hem sözleşmeye aykırılığa hem haksız fiile dayandırmak mümkündür; ancak bu, dilekçede iki ayrı gerekçe bloğu yazmayı gerektirir. Kusur, zarar ve illiyet bağı unsurlarının haksız fiil bakımından ayrıca ispatlanması; sözleşmeye aykırılık bakımından ise borcun içeriğinin ve ihlalin gösterilmesi gerekir. İki sebebin birbirine karıştırıldığı dilekçeler, ispat yükü tartışmasında zayıf kalır.
Son Söz
Bu metin genel bilgilendirme niteliğindedir. Hukuki nitelendirme, aynı olayda birden çok sonuç üretebildiğinden, dava açılmadan önce talebin hangi temele oturtulacağının bir hukukçuyla birlikte kararlaştırılması yerinde olur.