Sözleşmeden doğan alacaklarda tartışma çoğu zaman iki eksende yürür: alacağın gerçekten doğup doğmadığı ve zamanaşımına uğrayıp uğramadığı. Bu iki eksen birbirinden bağımsız gibi görünse de aralarında pratik bir bağ vardır. Davanın görevsiz veya yetkisiz mahkemede açılması, esasa girilmeden geçen ayları beraberinde getirir ve karşı tarafın zamanaşımı savunmasını güçlendirir. TBK, HMK ve TKHK ekseninde doğru mahkemeyi baştan seçmek, esas savunma kadar değerlidir.
Alacağın Niteliği Mahkemeyi Belirler
Aynı sözleşme metni, taraflarına göre farklı mahkemelere gider. İki tacir arasındaki ticari iş asliye ticaret mahkemesinde, tüketici işlemi tüketici uyuşmazlık mercilerinde, bunların dışındaki genel nitelikli uyuşmazlık asliye hukuk mahkemesinde görülür. Görev dava şartıdır ve taraflar anlaşarak değiştiremez. Bu nedenle ilk yapılacak iş sözleşmenin başlığına değil, tarafların sıfatına ve işin niteliğine bakmaktır.
Yetkide Üç Seçenek, Bir Tuzak
- Genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir.
- Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de seçilebilir; ifa yerinin metinde açık yazılması sonraki tartışmayı bitirir.
- Yetki sözleşmesi ancak kanunda sayılan kişiler arasında geçerlidir; tacir olmayan tarafın imzaladığı yetki maddesi çoğu kez sonuç doğurmaz.
- Tuzak şudur: matbu sözleşmedeki yetki maddesine güvenip uzak bir ilde açılan dava, yetki itirazıyla karşılaşınca aylar kaybedilir.
Zamanaşımını Kesen ve Kesmeyen Adımlar
Dava açılması, icra takibi başlatılması, borçlunun borcu ikrar etmesi veya kısmi ödeme yapması zamanaşımını keser. Buna karşılık tek taraflı e-posta hatırlatmaları, muhasebe kayıtları ya da cevapsız kalan ihtarnameler kesme etkisi doğurmaz. Genel zamanaşımı süresi kanunda on yıl olarak öngörülmüş olmakla birlikte, kira bedeli ve faiz gibi dönemsel edimler ile bazı alacak türleri için beş yıllık daha kısa süre uygulanır. Alacağın hangi kategoriye girdiği, sözleşmenin adından değil edimin yapısından çıkarılır.
Usulden Ret Halinde Kalan Şans
Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verildiğinde dosyanın kanunda öngörülen süre içinde doğru mahkemeye gönderilmesi talep edilirse dava ilk açıldığı tarihte açılmış sayılır. Ayrıca davanın usulden reddi halinde alacaklıya belirli bir ek süre içinde yeniden dava açma imkânı tanıyan kural, zamanaşımı dolmuş görünen dosyalarda hayat kurtarır. Ancak bu imkânlar süreye bağlıdır ve karar tebliğ edildikten sonra bekleyen taraf için işlemez.
Sözleşme Yorumunda Delil Sıralaması
- Sözleşme metni ve ekleri, tarih sırasıyla ve imzalı nüshalarla birleştirilir.
- Tarafların sözleşme sonrası davranışı belgelenir: teslim tutanakları, ödeme kayıtları, yazışmalar.
- Belirsiz hükümlerde, metni hazırlayan tarafın aleyhine yorum ilkesi gündeme getirilir.
- Ticari defterler ve fatura kayıtları karşı delillerle çapraz kontrol edilir.
- Faiz başlangıcı, temerrüt ihtarı tarihi ile birlikte hesaplanır.
Alacağınızın türü, karşı tarafın sıfatı ve elinizdeki belgelerin niteliği sonucu doğrudan etkiler. Bu metin genel çerçeve sunar; dava açmadan önce zamanaşımı ve görev analizini dosyanızı gören bir hukukçuyla birlikte yapmanız isabetli olur.