Sözleşmeden doğan alacaklarda tarafların en çok yanıldığı iki nokta vardır: zamanaşımının hangi aşamada ileri sürülmesi gerektiği ve gönderilen ihtarın süreyi durdurup durdurmadığı. Her ikisi de esasa değil usule ilişkindir; yanlış hesap, hakkın kendisini değil onu talep etme imkânını ortadan kaldırır.
Zamanaşımı Kendiliğinden İncelenmez
Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde zamanaşımı bir defidir; borçlu ileri sürmedikçe hâkim bu itirazı kendiliğinden dikkate alamaz. Buna karşılık defi, usul hukukunun öngördüğü aşamada sunulmalıdır. Cevap dilekçesi verilmeden geçirilen süre veya savunmanın genişletilmesi yasağı, sonradan hatırlanan bir zamanaşımı savunmasını işlevsiz bırakabilir.
İhtar Süreyi Keser mi?
Uygulamada sık rastlanan hata, noterden gönderilen bir ihtarnamenin zamanaşımını kestiği varsayımıdır. İhtar, borçluyu temerrüde düşürme ve sözleşmesel sonuçları başlatma bakımından önemlidir; ancak zamanaşımını kesen sebepler kanunda sınırlı biçimde sayılmıştır ve borcun ikrarı, dava açılması veya icra takibi gibi işlemleri kapsar. İhtara güvenip dava açmayı ertelemek, en pahalı usul hatalarından biridir.
Görevli Mahkemenin Belirlenmesi
Uyuşmazlığın kişisel ve konusal niteliği görevi belirler. Bir tarafı tüketici konumundaysa Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca tüketici mahkemesi, iki taraf da tacir ve iş ticari nitelikteyse asliye ticaret mahkemesi, bunların dışındaki hallerde kural olarak asliye hukuk mahkemesi devreye girer. Görev kuralı taraf iradesiyle değiştirilemez ve yargılamanın her aşamasında gözetilir.
Yetki Seçenekleri ve İtiraz Zamanı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir; sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de dava açılabilir. Yetki sözleşmesi ise ancak kanunun izin verdiği kişiler arasında geçerlidir. Yetki itirazı bir ilk itiraz olduğundan cevap dilekçesinde ve süresinde ileri sürülmezse, davalı yetkisiz mahkemeyi kabul etmiş sayılır.
Pratik Kontrol Listesi
- Alacağın doğduğu ve muaccel hale geldiği tarihi belgeyle sabitleyin.
- Süreyi kesen işlem var mı, varsa sürenin yeniden işlemeye başladığı anı hesaplayın.
- Görev ve yetki tercihini dava değeri ve tarafların sıfatıyla birlikte değerlendirin.
- Karşı taraf iseniz zamanaşımı defini savunmanın ilk aşamasında yazılı olarak ileri sürün.
Sözleşme metinleri birbirinden farklı olduğundan burada anlatılanlar her dosyaya doğrudan uygulanamaz. Süre hesabı tartışmalıysa, dava açmadan önce belgelerin tamamıyla birlikte hukuki görüş alınması yararlı olacaktır.