Borç ilişkilerinde zamanaşımı, hakkın kendisini değil dava edilebilirliğini etkileyen bir savunma aracıdır. TBK, HMK ve alacağın niteliğine göre TKHK hükümlerinin birlikte devreye girdiği bu alanda, sürenin ne zaman başladığı kadar sürenin nasıl kesildiği ve yanlış mahkemeye açılan davanın bu kesilmeye etkisi de belirleyicidir.
Sürenin Başlangıcı: İhbarın Rolü
Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olduğu anda işlemeye başlar. Muacceliyet için ihbar veya ihtar gereken sözleşmelerde ise başlangıç, bu bildirimin ulaştığı ana bağlanır. Bu nedenle ihbarın gönderim ve tebliğ tarihleri, alacağın kendisi kadar önemli bir veri hâline gelir. Ayıp ihbarı gibi kendi süresi bulunan bildirimler ise ayrı bir takvimde izlenmelidir; ihbar süresinin kaçırılması, zamanaşımı henüz dolmamış olsa bile talebi zayıflatır.
Zamanaşımını Kesen ve Durduran Hâller
- Borçlunun borcu ikrar etmesi, taksitle ödeme yapması ya da faiz ödemesi süreyi keser.
- Dava açılması ve icra takibi başlatılması da kesme sebebidir.
- Süre kesildiğinde baştan işlemeye başlar; kaldığı yerden devam etmez.
- Durma hâllerinde ise sebep ortadan kalkınca süre kaldığı yerden işler.
- Arabuluculuk başvurusunun süreye etkisi, başvurunun türüne göre değerlendirilmelidir.
Görevsiz veya Yetkisiz Mahkemenin Etkisi
Dava yanlış mahkemeye açıldığında verilen görevsizlik ya da yetkisizlik kararı sonrasında, dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi için kanunda öngörülen kısa süre içinde talepte bulunulması gerekir. Bu talep süresinde yapılmazsa dava açılmamış sayılır ve zamanaşımı bakımından sağlanan koruma ortadan kalkabilir. Buna karşılık dava usulden reddedilmiş olsa da, kanunda öngörülen ek süre içinde yeniden dava açılması hâlinde ilk davanın açıldığı tarihteki kesme etkisinden yararlanılması mümkündür. Bu ek sürenin varlığı, dikkatsizliğin bedelini hafifleten bir güvenlik ağıdır; ancak süresi kısa olduğundan karar tebliğ edilir edilmez harekete geçilmelidir.
Def'i Nasıl ve Ne Zaman İleri Sürülür?
Zamanaşımı hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz; ilgili tarafın açıkça ileri sürmesi gerekir. Bu savunmanın cevap dilekçesiyle ve süresinde ileri sürülmemesi hâlinde, sonradan yapılan itirazlar iddianın genişletilmesi yasağıyla karşılaşabilir. Savunma yazılırken hangi alacak kalemi için hangi sürenin uygulandığının kalem kalem gösterilmesi, toplu bir itiraza göre çok daha etkili olur.
Alacaklı ve Borçlu İçin Kontrol Listesi
- Sözleşmenin türünü belirleyin; farklı ilişkiler farklı sürelere tabidir.
- Muacceliyet tarihini ve varsa ihbar tarihini belgeye bağlayın.
- Kesme sebebi yaratan tüm ödeme ve yazışmaları kronolojiye ekleyin.
- Görev ve yetki değerlendirmesini dava açmadan önce tamamlayın.
- Olumsuz karar ihtimaline karşı ek süreyi takviminize önceden işleyin.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Alacağın niteliği, tarafların sıfatı ve sözleşmedeki özel hükümler süre hesabını değiştirebileceğinden, zamanaşımına yaklaşan dosyalarda vakit kaybetmeden hukuki görüş alınması uygun olur.