Bir sözleşmesel alacak uyuşmazlığında ilk kritik karar, hangi maddeye dayanılacağı değil, davanın hangi mahkemede açılacağıdır. Görevsiz veya yetkisiz mahkemede geçen aylar, zamanaşımı def'ine karşı savunmayı doğrudan zayıflatır. TBK, HMK ve TKHK arasındaki iş bölümü doğru okunmadığında, esasen haklı bir talep usul nedeniyle sonuçsuz kalabilir.
Sözleşme tipi mahkemeyi belirler
Görev kuralı, tarafların iradesine bırakılmış bir konu değildir; sözleşmenin niteliğinden doğar. Bu nedenle dava dilekçesi yazılmadan önce ilişkinin hukuki tipi kesinleştirilmelidir:
- Bir tarafı tüketici sıfatını taşıyan sözleşmelerde uyuşmazlık TKHK'nın alanına girer ve tüketici uyuşmazlıkları için öngörülen özel yol izlenir.
- Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili işlerde ticari dava rejimi devreye girer.
- Bunların dışındaki genel borç ilişkilerinde genel görevli hukuk mahkemesi gündeme gelir.
- Sözleşmede geçerli bir tahkim şartı varsa, devlet mahkemesinde açılan dava tahkim itirazıyla karşılaşır.
Zamanaşımı ile merci hatasının kesiştiği nokta
Zamanaşımı, dava açılmasıyla kesilir; ancak görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilmesi hâlinde sürecin nasıl devam edeceği HMK'daki usule bağlıdır. Kararın kesinleşmesinin ardından dosyanın doğru mahkemeye gönderilmesi için öngörülen süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır ve bu kez zamanaşımı savunması karşı taraf için elverişli hâle gelir. Yani merci hatası, tek başına değil, zamanaşımıyla birleştiğinde ölümcül olur.
Yetki sözleşmesi ne kadar korur
Taraflar arasındaki yetki kaydı her uyuşmazlıkta sonuç doğurmaz. Kesin yetki kuralının bulunduğu hâllerde ve tacir olmayan tarafın yer aldığı ilişkilerde bu kayıt beklendiği gibi işlemeyebilir. Sözleşmede yer alan tebligat adresi maddesi ise ayrı bir konudur; ihtarın geçerli biçimde ulaştırılması, zamanaşımını kesen işlemlerin ispatı bakımından belirleyicidir.
Dava öncesi kontrol sırası
- Sözleşme metni, ekleri ve teamül hâline gelmiş yazışmalar tek dosyada birleştirilir; yorum uyuşmazlığında bu bütünlük esastır.
- Alacağın doğduğu ve muaccel olduğu tarihler ayrı ayrı belirlenir; zamanaşımı bu ikinciden hesaplanır.
- Kesme ve durma sebepleri, ödeme, ikrar ve icra takibi gibi başlıklar altında belgelenir.
- Dava şartı niteliğindeki arabuluculuk gerekiyorsa, süreç mahkeme aşamasından önce tamamlanır.
Değerlendirme
Bu metin bilgilendirme amacı taşır; sözleşmenin kendine özgü hükümleri, tarafların sıfatı ve alacağın türü yukarıdaki sıralamayı değiştirebilir. Zamanaşımı sınırına yaklaşılan dosyalarda, merci tercihi ile süre hesabının birlikte yapılması için hukuki destek almanız önerilir.