Bir zarar doğduğunda dava dilekçesini yazmadan önce yanıtlanması gereken iki soru vardır: dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu ve dosya hangi mahkemeye ait? TBK, HMK ve TKHK ekseninde bu iki soru birbirine bağlıdır; çünkü arabuluculuk şartı çoğu zaman uyuşmazlığın niteliğine, nitelik de görevli mahkemeye göre belirlenir.
Zorunlu Arabuluculuk Her Tazminat Talebini Kapsamaz
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri bakımından, uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse veya tüketici uyuşmazlığı kapsamına giriyorsa dava şartı olarak arabuluculuk gündeme gelir. Buna karşılık taraflar arasında ticari ilişki bulunmayan, sırf haksız fiilden doğan bir tazminat talebinde durum farklı olabilir. Bu nedenle önce tarafların sıfatı ve aralarındaki ilişki tespit edilmeli, ardından şartın uygulanıp uygulanmadığına karar verilmelidir.
Şart Atlandığında Ne Olur?
Dava şartı olan arabuluculuğa başvurulmadan açılan dava, esasa girilmeden usulden reddedilir. Bu ret kararı sonrasında yeniden dava açmak mümkündür; ancak geçen süre zamanaşımı bakımından tehlike yaratabilir. Arabuluculuk sürecinin zamanaşımına etkisi ile usulden ret kararının etkisi aynı değildir; bu fark, süresi dolmak üzere olan alacaklarda belirleyici hâle gelir.
Görevli Mahkemenin Belirlenmesi
Haksız fiilden doğan tazminat davalarında kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Ancak zarar bir tüketici işleminden kaynaklanıyorsa tüketici mahkemesi, taraflar tacir ve uyuşmazlık her iki taraf için ticari nitelikteyse asliye ticaret mahkemesi görevli olur. Görev kuralı kamu düzenine ilişkin olduğundan taraflar anlaşarak bu ayrımı değiştiremez.
Yetkide Seçim Hakkı
- Genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir.
- Haksız fiilde fiilin işlendiği yer seçimlik olarak kullanılabilir.
- Zararın meydana geldiği yer ayrı bir seçenek oluşturur.
- Zarar görenin yerleşim yeri de seçimlik yetki kapsamında değerlendirilir.
- Tüketici davalarında tüketicinin yerleşim yeri ayrıca korunur.
Dilekçe Öncesi Sıralama
- Taraf sıfatları ve ilişkinin niteliği belirlenir.
- Arabuluculuk dava şartı olup olmadığı bu niteliğe göre saptanır.
- Zarar kalemleri maddi ve manevi olarak ayrıştırılır.
- Görevli mahkeme ve seçilecek yetkili yer birlikte kararlaştırılır.
- Zamanaşımı hesabı, öğrenme tarihine göre yazılı olarak not edilir.
Bu rehber genel bilgilendirme niteliğindedir; tarafların sıfatı ve zararın kaynağı hem arabuluculuk şartını hem görevli mahkemeyi değiştirebilir. Dava yolunu seçmeden önce durumunuzu hukuki destekle netleştirmeniz önerilir.